Sự bùng nổ của môi trường số đã tạo ra rào cản vô hình đối với việc bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ. Đáng lo ngại, hành vi vi phạm bản quyền đang có dấu hiệu bị "bình thường hóa" trong một bộ phận giới trẻ.

Phóng viên Báo Công Thương đã có cuộc trao đổi với PGS.TS. Phạm Thị Thanh Tịnh, Giảng viên cao cấp tại Viện Báo chí - Truyền thông, Học viện Báo chí và Tuyên truyền xung quanh vấn đề này.

"Bình thường hóa" hành vi sai trái

- Thưa bà, tình trạng vi phạm bản quyền trên môi trường số hiện nay đang diễn ra phổ biến ở mức độ nào, đặc biệt là trong giới trẻ? 

PGS.TS. Phạm Thị Thanh Tịnh: Tôi cho rằng mức độ vi phạm bản quyền trên môi trường số hiện nay không chỉ phổ biến mà còn mang tính "bình thường hóa" trong một bộ phận không nhỏ giới trẻ.

Nhiều bạn trẻ nghĩ rằng có cơ hội sử dụng sản phẩm trí tuệ không mất phí thì cứ tiếp tục sử dụng. Tôi nhận thấy nhiều sinh viên sử dụng tài liệu, hình ảnh, video từ Internet mà không trích dẫn nguồn, thậm chí không ý thức được đó là hành vi vi phạm. Việc xem phim trên các trang web lậu, tải nhạc miễn phí, đọc sách PDF không bản quyền gần như trở thành thói quen hàng ngày.

Điều đáng chú ý là hành vi này diễn ra công khai, chia sẻ rộng rãi trong các nhóm mạng xã hội. Điều đó cho thấy vi phạm bản quyền không còn bị nhìn nhận như một hành vi sai trái nghiêm trọng, mà đang bị "hạ thấp chuẩn mực đạo đức và pháp luật" trong môi trường số.

- Vậy theo bà, vì sao nhiều người trẻ vẫn có tâm lý xem phim, nghe nhạc lậu hay sử dụng sách, nội dung không bản quyền mà chưa nhận thức đầy đủ đây là hành vi chiếm dụng tài sản trí tuệ? 

PGS.TS. Phạm Thị Thanh Tịnh: Có ba nguyên nhân chính:

Thứ nhất, khoảng cách nhận thức. Hiện nhiều bạn trẻ chưa hiểu hoặc hiểu chưa sâu về bản quyền là một dạng tài sản có giá trị tương đương tài sản vật chất, nếu vi phạm quyền sở hữu trí tuệ sẽ bị pháp luật xử lý. Việc "sử dụng miễn phí" các sản phẩm có bản quyền mang tính phổ biến khiến họ không cảm nhận được hành vi chiếm dụng.

Thứ hai, tâm lý tiện lợi và miễn phí. Trong môi trường số, nội dung lậu thường dễ tiếp cận hơn nội dung hợp pháp: không cần đăng ký, không mất phí, không bị giới hạn, nhiều phần mềm hỗ trợ tải... Khi sự tiện lợi lấn át, yếu tố đạo đức và tuân thủ pháp luật bị đẩy xuống thứ yếu.

Thứ ba, thiếu trải nghiệm từ phía người sáng tạo. Khi chưa từng tự sản xuất nội dung như viết một bài báo, làm một video, sáng tác một sản phẩm truyền thông, người trẻ rất khó đồng cảm với thiệt hại mà việc vi phạm bản quyền gây ra. Các bạn cũng chưa nhận thức được hậu quả nghiêm trọng của việc nếu vi phạm bản quyền một cách tràn lan và không có biện pháp ngăn chặn thì con người không có cơ hội tiếp nhận những giá trị sáng tạo mới trong và ngoài nước. 

Hệ lụy từ sự "lệch chuẩn"

- Việc tiếp cận quá dễ dàng với các website lậu và nội dung vi phạm trên mạng xã hội đang tác động tiêu cực như thế nào đến ý thức tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ của thế hệ trẻ, thưa bà?

PGS.TS. Phạm Thị Thanh Tịnh: Đúng là thực trạng này đang diễn ra khá phổ biến dẫn đến các tác động tiêu cực. Đầu tiên là sự lệch chuẩn nhận thức, khi nội dung vi phạm xuất hiện dày đặc, người trẻ hình thành cảm giác "ai cũng làm", từ đó hợp thức hóa hành vi lệch chuẩn. Tiếp theo, nếu mọi thứ đều có thể lấy miễn phí, giá trị của công sức sáng tạo bị xem nhẹ, từ đó làm xói mòn giá trị lao động sáng tạo. Điều này đặc biệt nguy hiểm với sinh viên ngành báo chí - truyền thông, những người sẽ trực tiếp tạo ra sản phẩm nội dung trong tương lai. Cuối cùng, người trẻ sẽ hình thành thói quen tiêu dùng thiếu trách nhiệm. Một khi đã quen với việc sử dụng miễn phí, rất khó chuyển sang trả phí hoặc sử dụng nội dung hợp pháp.

- Theo bà, cần làm gì để thay đổi tư duy của người trẻ từ thói quen "xem miễn phí là bình thường" sang thói quen sử dụng nội dung hợp pháp và có trách nhiệm?

PGS.TS. Phạm Thị Thanh Tịnh: Để giải quyết vấn đề này không thể một sớm một chiều mà cần có sự phối hợp đồng bộ của các ban, ngành và cần có thời gian để thực hiện nhằm thay đổi nhận thức dẫn đến dịch chuyển về hành vi. Việc thay đổi nhận thức, tư duy không thể chỉ dựa vào kêu gọi, tuyên truyền, giáo dục mà cần tác động đồng thời vào nhận thức, trải nghiệm và môi trường lựa chọn.

Để tạo ra sự chuyển biến thực sự trong nhận thức của giới trẻ, giải pháp đầu tiên và cốt lõi là giúp họ nhận diện rõ những hệ lụy trực tiếp khi sử dụng sản phẩm không bản quyền. Đó không chỉ là hành vi vi phạm pháp luật mà còn tiềm ẩn rủi ro bảo mật nghiêm trọng như mất dữ liệu, tiếp nhận nội dung sai lệch và gián tiếp làm suy yếu hệ sinh thái sáng tạo. Song song với việc chỉ ra rủi ro, giáo dục về sở hữu trí tuệ cần được "phủ sóng" xuyên suốt các cấp học, từ việc hình thành ý thức cơ bản ở bậc tiểu học đến các trải nghiệm thực nghiệm chuyên sâu ở bậc đại học. Việc cho sinh viên nhập vai người sáng tạo để trực tiếp cảm nhận nỗi đau khi thành quả lao động bị đánh tráo sẽ mang lại hiệu quả giáo dục mạnh mẽ hơn mọi lý thuyết khô khan.

Tuy nhiên, mọi nỗ lực tuyên truyền sẽ khó đạt kết quả nếu thiếu đi một "hệ sinh thái lựa chọn" thuận tiện. Thực tế, nhiều người trẻ chọn nội dung lậu không phải vì cố tình vi phạm mà bởi sự tiện lợi và tốc độ. Do đó, việc phát triển các nền tảng nội dung hợp pháp với chi phí hợp lý, dễ tiếp cận là yếu tố then chốt để "thiết kế lại lựa chọn" cho người dùng, giúp họ tự điều chỉnh hành vi một cách tự nhiên. Cuối cùng, đích đến cao nhất là xác lập một chuẩn mực xã hội mới: sử dụng nội dung có bản quyền phải được coi là biểu hiện của sự chuyên nghiệp và văn minh. Khi việc tôn trọng chất xám trở thành "luật bất thành văn" trong cộng đồng, áp lực xã hội sẽ tự khắc chuyển hướng từ dung túng sang điều chỉnh, đưa việc thượng tôn bản quyền trở thành một lẽ sống đúng đắn và mặc nhiên trong thời đại số.

- Bên cạnh các chế tài xử phạt, việc giáo dục về bản quyền trong nhà trường và trên các nền tảng số cần được triển khai ra sao để tạo ra sự chuyển biến thực sự lâu dài, thưa bà?

PGS.TS. Phạm Thị Thanh Tịnh: Theo tôi, muốn tạo chuyển biến bền vững thì giáo dục bản quyền cần được triển khai từ sớm và gắn trực tiếp với hành vi, chứ không chỉ dừng ở việc cung cấp kiến thức lý thuyết. Trong nhà trường, cần đưa việc trích dẫn nguồn, sử dụng tài nguyên hợp pháp thành yêu cầu bắt buộc trong học tập để hình thành thói quen.

Đồng thời, các nền tảng số cũng phải đồng hành bằng cách minh bạch hóa quyền sử dụng và chủ động cảnh báo nội dung vi phạm. Khi giáo dục và môi trường sử dụng cùng tác động, ý thức tôn trọng bản quyền mới có thể trở thành một phần của văn hóa số.

Xin cảm ơn bà!

Để bảo vệ bản quyền bền vững, cần kết hợp chặt chẽ giữa giáo dục ý thức từ sớm và xây dựng hệ sinh thái nội dung hợp pháp, thuận tiện. Tôn trọng sở hữu trí tuệ phải trở thành chuẩn mực đạo đức và lẽ sống văn minh của thế hệ trẻ trong kỷ nguyên số.