Chuẩn hóa sản xuất, nâng giá trị tỏi

Sinh ra và lớn lên trên đảo Lý Sơn (Quảng Ngãi), nên anh Nguyễn Văn Nhật (38 tuổi) rất thấu hiểu giá trị của cây tỏi, loại nông sản gắn bó lâu đời với người dân nơi xứ đảo. Loại tỏi nhỏ được trồng trên nền đất của núi lửa hàng triệu năm vẫn nức tiếng viễn xứ, nhưng cảnh được mùa mất giá vẫn tái diễn khiến người dân nhiều lần điêu đứng. Có lẽ vì thế, hành trình bỏ phố về quê để từng bước xây dựng thương hiệu cho đặc sản quê hương được hun đúc từ đó.

Sau khi tốt nghiệp cấp 3, anh Nhật rời Lý Sơn ra Đà Nẵng làm thợ điện. Đến năm 2014, anh quyết định quay về quê, mở cửa hàng điện và tiếp quản cơ sở buôn bán hành tỏi của gia đình. Thời điểm giáp vụ thu hoạch năm 2014, hình ảnh hàng chục tấn tỏi chất đống, giá giảm sâu đã để lại nhiều trăn trở trong anh.

“Trong khi người tiêu dùng ở phố sẵn sàng bỏ ra một cái giá rất cao để mua được tỏi Lý Sơn đúng gốc thì ở quê mình lại bị bỏ đầy ruộng, không có người mua. Vấn đề không nằm ở chất lượng sản phẩm mà ở việc thiếu thương hiệu, thiếu chứng nhận và chưa có hệ thống phân phối bài bản nên đầu ra không ổn định”- anh Nhật nói.

Từ đó, anh quyết định thay đổi cách làm. Không dừng lại ở việc thu mua, anh trực tiếp xuống ruộng cùng nông dân từ sáng sớm để học kỹ thuật canh tác. Từng công đoạn như làm đất, bón phân, tưới nước đều được anh ghi chép cẩn thận. Anh đi nhiều cánh đồng ở An Vĩnh, An Hải để tìm hiểu và tích lũy kinh nghiệm.

Năm 2019, khi vẫn là hộ kinh doanh nhỏ, anh cùng 2 hộ dân thử nghiệm trồng 1.000 m2 tỏi theo tiêu chuẩn VietGAP, HACCP. Vụ đầu tiên thất bại, lỗ hơn 60 triệu đồng. Tuy nhiên, thay vì dừng lại, anh tiếp tục hoàn thiện quy trình sản xuất, kiểm soát chặt chẽ chất lượng từ đầu vào đến đầu ra.

Trong hai năm tiếp theo, anh vừa học kỹ thuật tại địa phương, vừa nhiều lần vào TP. Hồ Chí Minh tham gia các khóa đào tạo về kinh doanh và xây dựng thương hiệu. Những kiến thức tích lũy đã giúp anh định hình rõ hướng đi là phải sản xuất theo tiêu chuẩn, xây dựng thương hiệu và đa dạng hóa sản phẩm.

OCOP 5 sao mở cửa xuất khẩu

Sau khi đã định hình được hướng đi, anh Nhật quyết định thành lập Công ty TNHH Thương mại và Dịch vụ Phú Sinh vào năm 2021, đánh dấu bước chuyển từ kinh doanh nhỏ lẻ sang mô hình doanh nghiệp. Công ty đầu tư máy móc, từng bước phát triển theo hướng chế biến sâu nhằm nâng cao giá trị gia tăng cho sản phẩm tỏi Lý Sơn.

Cuối năm 2022, với sự hỗ trợ của cơ quan chuyên môn, anh cùng cộng sự xây dựng 1ha tỏi đạt tiêu chuẩn VietGAP. Thành công bước đầu của mô hình này mở ra hướng đi sản xuất chuyên nghiệp. Đến năm 2023, doanh nghiệp đã liên kết với 85 hộ dân, phát triển vùng nguyên liệu 39ha và ký kết hợp đồng cung ứng với các doanh nghiệp lớn trong nước.

Song song với mở rộng vùng trồng, anh Nhật tập trung vào chế biến sâu. Thiếu nền tảng công nghệ thực phẩm, anh liên tiếp thất bại với nhiều mẻ tỏi hỏng. “Có những lần hàng chục ký tỏi sấy bị cháy, tỏi đen không đạt chuẩn buộc phải bỏ đi, chi phí đội lên đáng kể. Nhưng cứ làm nhiều thành quen, rút ra được kinh nghiệm từ thất bại nên sản phẩm ngày càng được hoàn thiện”- anh Nhật kể.

Sau hơn 300 lần thử nghiệm, anh đã hoàn thiện 8 dòng sản phẩm như tỏi đen, cao tỏi, tỏi ngâm mật ong… Những sản phẩm này không chỉ nâng cao giá trị mà còn giúp mở rộng thị trường tiêu thụ, giảm phụ thuộc vào việc bán tỏi tươi.

Năm 2024, doanh nghiệp tiếp tục đầu tư phát triển vùng nguyên liệu theo tiêu chuẩn GlobalGAP theo hướng hữu cơ. Đây được xem là bước đi quan trọng nhằm nâng cao chất lượng sản phẩm, giảm chi phí sản xuất và đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe của thị trường quốc tế.

Cuối năm 2024, anh Nhật quyết định đưa sản phẩm tham gia chương trình OCOP. Quá trình này đòi hỏi doanh nghiệp phải chuẩn hóa toàn diện từ nhà xưởng, quy trình sản xuất, truy xuất nguồn gốc đến bao bì và kiểm nghiệm chất lượng.

Đầu năm 2025, sản phẩm tỏi Lý Sơn Phú Sinh đạt OCOP 4 sao cấp tỉnh và được đề xuất nâng hạng. Đến tháng 6/2025, sản phẩm chính thức được công nhận OCOP 5 sao quốc gia, trở thành sản phẩm đầu tiên của đảo Lý Sơn đạt danh hiệu cao nhất trong chương trình.

Cũng từ đây, sản phẩm được nhiều người biết đến và rất ưa chuộng. Vì vậy, doanh nghiệp tiếp tục đặt mục tiêu xuất khẩu cho các sản phẩm của mình. Sản phẩm đã được chào hàng tại nhiều thị trường như Nhật Bản, Hàn Quốc, Anh, Philippines và Mỹ.

Tuy nhiên, theo anh Nhật, thách thức lớn hiện nay là yêu cầu về kích cỡ củ tỏi. “Các thị trường quốc tế ưa chuộng củ tỏi to, trong khi giống tỏi Lý Sơn vốn nhỏ, đòi hỏi phải có giải pháp canh tác phù hợp. Hiện tại, chúng tôi vẫn đang nghiên cứu giải pháp canh tác phù hợp để đáp ứng được yêu cầu của thị trường các nước”- anh Nhật cho hay.

Trao đổi với Báo Công Thương, ông Nguyễn Đạo, Phó Chủ tịch UBND đặc khu Lý Sơn cho biết, việc phát triển sản phẩm OCOP 5 sao cần gắn với mở rộng quy mô và nâng cao chất lượng. Địa phương sẽ tiếp tục chỉ đạo nhân rộng các mô hình hiệu quả, từng bước nâng tầm sản phẩm, góp phần phát triển kinh tế bền vững.

Hành trình đưa tỏi Lý Sơn đạt OCOP 5 sao cho thấy, khi nông sản được chuẩn hóa và đầu tư bài bản, không chỉ giải được bài toán đầu ra mà còn mở ra cơ hội tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.