Chủ động từ nguồn nguyên liệu, nâng cao khả năng tận dụng FTA

Theo số liệu thống kê sơ bộ của Cục Thống kê, Bộ Tài chính, tháng 10/2026, kim ngạch xuất khẩu da giày của Việt Nam ước đạt trên 2,64 tỷ USD, tăng 17,32% so với tháng 9/2026 và tăng 6,73% so với tháng 10/2025. Tính chung 10 tháng năm 2026, xuất khẩu da giày cả nước đạt 24,45 tỷ USD, tăng 3,57% so với cùng kỳ năm 2025.

Kết quả này cho thấy ngành da giày tiếp tục duy trì đà tăng trưởng trong bối cảnh thương mại quốc tế có nhiều biến động. Đáng chú ý, đây cũng là một trong những ngành hàng tương đối chủ động trong việc tận dụng ưu đãi từ các hiệp định thương mại tự do (FTA), thông qua việc đáp ứng các quy định về xuất xứ hàng hóa và cấp Giấy chứng nhận xuất xứ hàng hóa (C/O).

Tuy nhiên, để khai thác hiệu quả hơn những lợi thế mà các FTA mang lại, doanh nghiệp không thể chỉ quan tâm đến thủ tục xin cấp C/O khi hàng hóa đã hoàn thành sản xuất. Vấn đề cốt lõi nằm ở khả năng kiểm soát nguồn nguyên phụ liệu, tổ chức chuỗi cung ứng và chuẩn bị hồ sơ xuất xứ ngay từ những công đoạn đầu tiên.

Đối với ngành da giày, xuất xứ hàng hoá luôn là một trong những vấn đề có ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tận dụng ưu đãi thuế quan. Đặc thù sản xuất của ngành là sử dụng nhiều loại nguyên phụ liệu như da, vải, đế giày, keo, phụ kiện và các chi tiết cấu thành sản phẩm. Trong khi đó, nguồn cung nguyên liệu có thể đến từ nhiều quốc gia khác nhau, khiến việc kiểm soát xuất xứ đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các khâu trong chuỗi sản xuất.

Chia sẻ về kinh nghiệm thực tiễn, trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, bà Nguyễn Thị Nguyệt Nga, Giám đốc Công ty TNHH New Shoes Bình Phú cho biết, doanh nghiệp xác định việc tìm hiểu quy tắc xuất xứ cần được thực hiện ngay từ giai đoạn tiếp cận khách hàng và phát triển sản phẩm, thay vì chờ đến khi phát sinh nhu cầu hoàn thiện hồ sơ xuất khẩu.

“Ngay từ giai đoạn tiếp cận khách hàng, bộ phận nghiệp vụ của New Shoes Bình Phú đã chủ động tìm hiểu thị trường xuất khẩu và yêu cầu về quy tắc xuất xứ mà khách hàng cần đáp ứng. Trên cơ sở đó, Công ty lựa chọn và phối hợp với các nhà cung cấp nguyên phụ liệu phù hợp ngay từ giai đoạn phát triển sản phẩm (Dev), đồng thời thông tin sớm cho khách hàng về khả năng đáp ứng để thống nhất phương án trước khi triển khai sản xuất hàng loạt”, bà Nguyễn Thị Nguyệt Nga chia sẻ.

Cách tiếp cận này cho thấy, quản trị xuất xứ không đơn thuần là công việc hành chính mà cần được tích hợp vào quá trình tổ chức sản xuất và quản lý nguồn cung. Khi yêu cầu của thị trường được xác định sớm, doanh nghiệp có thể chủ động lựa chọn nguyên phụ liệu, nhà cung cấp và phương án sản xuất phù hợp, hạn chế nguy cơ sản phẩm không đáp ứng điều kiện hưởng ưu đãi thuế quan.

Theo bà Nguyễn Thị Nguyệt Nga, ngành giày dép sử dụng nhiều loại nguyên phụ liệu có nguồn cung từ các quốc gia khác nhau. Tuy nhiên, nếu doanh nghiệp nắm rõ yêu cầu xuất xứ của khách hàng ngay từ giai đoạn đầu và chủ động lựa chọn nhà cung cấp phù hợp, việc kiểm soát, chứng minh xuất xứ sẽ không phải là trở ngại quá lớn.

“Điều quan trọng là phải chuẩn bị đúng ngay từ đầu, thay vì xử lý khi đơn hàng đã đi vào sản xuất”, bà Nga nhấn mạnh.

Thực tế cho thấy, các FTA như Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - EU (EVFTA), Hiệp định Đối tác toàn diện và tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) hay Hiệp định Đối tác kinh tế toàn diện khu vực (RCEP) đã mở thêm cơ hội tiếp cận thị trường cho sản phẩm da giày Việt Nam. Tuy nhiên, mỗi hiệp định có quy định xuất xứ riêng, gắn với đặc điểm sản phẩm, nguồn nguyên liệu và công đoạn sản xuất.

Do đó, doanh nghiệp cần nghiên cứu kỹ quy tắc xuất xứ tương ứng với từng thị trường, từng hiệp định để lựa chọn phương án phù hợp. Không phải cứ có C/O là hàng hóa đương nhiên được hưởng ưu đãi, mà sản phẩm phải thực sự đáp ứng các điều kiện xuất xứ theo quy định.

Với New Shoes Bình Phú, việc đáp ứng yêu cầu xuất xứ còn gắn với chiến lược hợp tác cùng các thương hiệu quốc tế. Là doanh nghiệp gia công cho các nhãn hàng, Công ty hiểu rằng khách hàng thường có chiến lược phân bổ sản xuất tại nhiều quốc gia và chủ động cân nhắc lợi thế thương mại của từng thị trường.

Bởi vậy, doanh nghiệp luôn phối hợp với khách hàng, tìm hiểu yêu cầu xuất xứ ngay từ giai đoạn phát triển sản phẩm, đồng thời đề xuất các nhà cung cấp nguyên phụ liệu phù hợp. Theo bà Nguyễn Thị Nguyệt Nga, sự chuẩn bị này giúp khách hàng có thêm cơ hội tận dụng ưu đãi thuế quan, nâng cao khả năng cạnh tranh, đồng thời tạo lợi thế để New Shoes Bình Phú duy trì, mở rộng đơn hàng và hợp tác lâu dài với các thương hiệu quốc tế.

Minh bạch chuỗi cung ứng, biến xuất xứ thành lợi thế cạnh tranh

Ở góc độ chuyên gia, TS. Nguyễn Minh Phong, Phó Chủ tịch Hiệp hội Thông tin tư vấn kinh tế thương mại Việt Nam nhận định, các FTA tạo thêm cơ hội mở rộng thị trường cho doanh nghiệp dệt may, da giày Việt Nam. EVFTA tạo điều kiện để nhiều mặt hàng được hưởng ưu đãi thuế quan theo lộ trình, trong khi CPTPP mở rộng khả năng tiếp cận thị trường tại các nước thành viên. Tuy nhiên, mức độ tận dụng những lợi thế này phụ thuộc đáng kể vào khả năng đáp ứng quy tắc xuất xứ và các điều kiện cụ thể của từng hiệp định.

Đối với doanh nghiệp da giày, tỷ lệ nội địa hóa và khả năng chứng minh nguồn gốc nguyên phụ liệu là những vấn đề cần đặc biệt quan tâm. Khi chuỗi cung ứng phụ thuộc nhiều vào nguyên liệu nhập khẩu, doanh nghiệp có thể gặp khó khăn trong việc hoàn thiện hồ sơ xuất xứ hoặc đáp ứng yêu cầu của đối tác. Trong một số trường hợp, chỉ cần thiếu chứng từ hoặc không chứng minh được nguồn gốc nguyên liệu theo quy định, hàng hóa có thể không được hưởng ưu đãi thuế quan như kỳ vọng.

Không chỉ dừng lại ở yêu cầu về xuất xứ, thị trường quốc tế và các nhãn hàng ngày càng chú trọng đến tính minh bạch của chuỗi cung ứng. Những nội dung như truy xuất nguồn gốc, sử dụng vật liệu tái chế, quản lý phát thải, số hóa dữ liệu sản phẩm và phát triển bền vững đang trở thành các yêu cầu doanh nghiệp cần quan tâm. Mức độ áp dụng cụ thể tùy thuộc vào quy định của từng thị trường, yêu cầu của từng nhãn hàng và phạm vi sản phẩm.

Theo TS. Nguyễn Minh Phong, doanh nghiệp nhỏ và vừa thường gặp bất lợi do hạn chế về vốn, công nghệ và nhân lực chuyên môn khi phải thích ứng với những tiêu chuẩn ngày càng cao. Đầu tư hệ thống quản lý, cải tiến quy trình sản xuất và hoàn thiện dữ liệu truy xuất nguồn gốc đều đòi hỏi thời gian, chi phí và năng lực tổ chức.

Trước thực tế này, doanh nghiệp không nhất thiết phải tự đảm nhiệm toàn bộ quy trình sản xuất mới có thể tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Một hướng đi có thể cân nhắc là trở thành nhà cung ứng cấp 2, cấp 3 cho các doanh nghiệp lớn, tập trung vào một số công đoạn hoặc sản phẩm có tính chuyên biệt.

Chẳng hạn, doanh nghiệp có thể lựa chọn những phân khúc như dây giày, phụ kiện, chi tiết kim loại hoặc linh kiện phục vụ sản xuất giày dép. Việc tập trung vào một nhóm sản phẩm nhất định giúp doanh nghiệp có điều kiện chuyên sâu về kỹ thuật, kiểm soát chất lượng và tối ưu chi phí, thay vì đầu tư dàn trải cho toàn bộ dây chuyền.

Tuy nhiên, tham gia vào chuỗi cung ứng ở những phân khúc chuyên biệt không đồng nghĩa với việc giảm nhẹ các yêu cầu về tiêu chuẩn. Để trở thành nhà cung ứng cho doanh nghiệp lớn, các đơn vị vẫn phải đáp ứng yêu cầu về chất lượng, thời gian giao hàng, khả năng truy xuất và tính ổn định của nguồn cung. Sự liên kết giữa các doanh nghiệp cũng là hướng đi cần thiết để tập hợp năng lực sản xuất, đáp ứng những đơn hàng có quy mô lớn hơn.

Từ thực tiễn hoạt động, bà Nguyễn Thị Nguyệt Nga cũng kiến nghị các cơ quan quản lý nhà nước tiếp tục đơn giản hóa thủ tục, hướng dẫn rõ ràng và cập nhật kịp thời các quy định về xuất xứ hàng hóa theo từng FTA. Cùng với đó, cần tăng cường kết nối nguồn cung nguyên phụ liệu trong nước, giúp doanh nghiệp chủ động hơn trong sản xuất và tận dụng tốt các cơ hội xuất khẩu.

Có thể thấy, ưu đãi thuế quan từ các FTA chỉ thực sự phát huy giá trị khi doanh nghiệp có đủ năng lực đáp ứng quy tắc xuất xứ, minh bạch nguồn nguyên liệu và kiểm soát được chuỗi cung ứng. Với ngành da giày, chủ động từ khâu phát triển sản phẩm, nâng cao năng lực quản trị xuất xứ và tăng cường liên kết sản xuất sẽ là những yếu tố quan trọng để không chỉ duy trì đơn hàng mà còn nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu.