Nhiều cơ hội bị bỏ quên

Khi chi phí năng lượng ngày càng gia tăng và áp lực giảm phát thải trở thành yêu cầu bắt buộc, tiết kiệm năng lượng không còn là lựa chọn mang tính khuyến khích mà đang dần trở thành yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp công nghiệp. Tuy nhiên, một nghịch lý đang diễn ra trong nhiều nhà máy Việt Nam, đó là, dù sở hữu nhiều công nghệ có thể tiết kiệm năng lượng như lò hơi, máy nén khí, hệ thống lạnh... nhưng họ vẫn đang để “tiền rơi qua kẽ tay” vì chưa biết cách sử dụng chúng hiệu quả.

Đây là một trong những kết luận đáng chú ý từ báo cáo “Khảo sát hiện trạng áp dụng và tiềm năng khai thác các công nghệ hiệu quả năng lượng trong một số lĩnh vực công nghiệp tại Việt Nam” thuộc Chương trình Hợp tác Đối tác Năng lượng Việt Nam - Đan Mạch giai đoạn 2020-2025 (DEPP3). Báo cáo tập trung khảo sát tại 4 ngành công nghiệp gồm dệt may, chế biến thực phẩm, giấy và bia; đồng thời đánh giá 4 nhóm công nghệ tiêu thụ nhiều năng lượng nhất gồm hệ thống nén khí, làm lạnh công nghiệp, lò hơi và thông gió.

Kết quả khảo sát cho thấy dư địa tiết kiệm năng lượng tại các doanh nghiệp vẫn còn rất lớn, đặc biệt ở những giải pháp đơn giản, chi phí thấp nhưng chưa được chú trọng đúng mức. Cụ thể, trong ngành dệt may, tới 90% doanh nghiệp tham gia khảo sát chưa triển khai đầy đủ chương trình kiểm soát rò rỉ khí nén. Tương tự, khoảng 95% doanh nghiệp chưa xây dựng quy trình bảo trì bẫy hơi định kỳ. 

Ở ngành chế biến thực phẩm, tình trạng lãng phí năng lượng cũng diễn ra phổ biến. Có tới 97% nhà máy được khảo sát vẫn còn nhiều dư địa để cải thiện vận hành và bảo trì hệ thống lạnh công nghiệp. Khoảng 84% doanh nghiệp chưa tận dụng các giải pháp giảm tổn thất năng lượng từ quá trình xả khí không ngừng.

Theo nhóm nghiên cứu, nhiều doanh nghiệp đang bỏ qua những “quả mọng dễ hái” - thuật ngữ dùng để chỉ các giải pháp dễ thực hiện, ít tốn chi phí nhưng mang lại hiệu quả tiết kiệm lớn. Báo cáo chỉ ra rằng, trên thực tế, doanh nghiệp không nhất thiết phải đầu tư ngay các dây chuyền công nghệ đắt tiền để nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng. Chỉ với những giải pháp ngắn hạn như xử lý rò rỉ, tối ưu áp suất, điều chỉnh chế độ vận hành hay bảo trì định kỳ, mức tiết kiệm năng lượng có thể đạt từ 13-19% ở các hệ thống khảo sát.

Đối với nhiều doanh nghiệp sản xuất quy mô lớn, mức tiết kiệm này tương đương hàng trăm triệu, thậm chí hàng tỷ đồng chi phí điện và nhiên liệu mỗi năm. Không dừng ở đó, nếu kết hợp với các giải pháp đầu tư trung và dài hạn như nâng cấp thiết bị, cải tiến hệ thống điều khiển hoặc tối ưu quy trình vận hành, tiềm năng tiết kiệm năng lượng còn cao hơn đáng kể.

Báo cáo cho thấy ngành giấy có thể đạt tổng mức tiết kiệm tới 38%, trong khi ngành bia đạt khoảng 32% nếu triển khai đồng bộ các giải pháp kỹ thuật và quản trị năng lượng.

Riêng với hệ thống lò hơi - một trong những thiết bị tiêu thụ năng lượng lớn nhất trong nhà máy, tiềm năng tiết kiệm có thể đạt từ 35-38% nếu doanh nghiệp vừa tối ưu vận hành vừa đầu tư nâng cấp phù hợp.

Ngành giấy và chế biến thực phẩm được đánh giá là hai lĩnh vực có dư địa tiết kiệm lớn nhất, đặc biệt ở hệ thống nén khí và lò hơi. Trong một số trường hợp, mức tiết kiệm năng lượng của hệ thống nén khí có thể đạt tới 40% nếu giảm thất thoát và cải thiện hiệu suất vận hành.

Rào cản lớn nhất không nằm ở công nghệ

Theo các chuyên gia, điểm đáng chú ý là phần lớn giải pháp tiết kiệm năng lượng hiện nay đều đã khá phổ biến về mặt công nghệ. Tuy nhiên, hiệu quả triển khai trên thực tế vẫn còn hạn chế do doanh nghiệp thiếu dữ liệu giám sát, thiếu nhân lực chuyên môn và chưa coi quản lý năng lượng là một phần trong chiến lược sản xuất.

Trao đổi với chương trình DEPP3, ông Mã Khai Hiền, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển về tiết kiệm năng lượng (ENERTEAM), cho rằng trở ngại lớn nhất hiện nay không nằm ở thiết bị mà nằm ở con người và tư duy vận hành.

“Việc thiếu dữ liệu giám sát và thói quen vận hành theo kinh nghiệm cũ đang kìm hãm khả năng khai thác các hệ thống tốt hơn”, ông Hiền chia sẻ.

Theo ông Mã Khai Hiền, nhiều doanh nghiệp vẫn vận hành hệ thống dựa chủ yếu vào kinh nghiệm của kỹ thuật viên thay vì dữ liệu theo dõi và phân tích hiệu suất. Điều này khiến các tổn thất năng lượng kéo dài nhưng không được phát hiện hoặc xử lý kịp thời.

Chuyên gia này cho rằng để cải thiện hiệu quả sử dụng năng lượng, doanh nghiệp cần tập trung vào hai nhóm giải pháp chính. Một là kiểm tra thường xuyên để ngăn ngừa tổn thất năng lượng. Hai là việc thuê nhân sự có chất lượng cũng rất quan trọng để vận hành các hệ thống thiết bị một cách hiệu quả. 

“Mức hiệu quả năng lượng cao hơn hoàn toàn có thể đạt được nếu doanh nghiệp tuyển dụng các cán bộ quản lý năng lượng đã được đào tạo, kết hợp với việc thuê các kiểm toán viên năng lượng và chuyên gia bên ngoài”, chuyên gia Mã Khai Hiền nhận định.

Tiết kiệm năng lượng giờ đây không chỉ là giải pháp cắt giảm chi phí, mà đã trở thành yếu tố quyết định sức cạnh tranh của doanh nghiệp công nghiệp. Khảo sát từ DEPP3 cho thấy, nhiều giải pháp đơn giản như giảm rò rỉ, tối ưu vận hành hay bảo trì định kỳ vẫn chưa được khai thác hiệu quả, dù có thể mang lại mức tiết kiệm đáng kể. Phía sau những “quả mọng dễ hái” bị bỏ quên không chỉ là phần năng lượng thất thoát, mà còn là khoản lợi nhuận doanh nghiệp đang tự đánh rơi mỗi ngày.