Vượt hàng rào 'tiêu chuẩn xanh" tiếp cận thị trường tiềm năng

Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP) được ký kết giữa 10 nước ASEAN và 5 nước đối tác của ASEAN gồm Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Australia và New Zealand vào ngày 15/11/2020, chính thức có hiệu lực từ ngày 1/1/2022. Đây là hiệp định có quy mô thị trường lớn nhất thế giới, chiếm khoảng 30% GDP toàn cầu; là động lực quan trọng thúc đẩy liên kết kinh tế, thương mại, đầu tư của khu vực châu Á-Thái Bình Dương.

Với quy mô thị trường rộng lớn, Hiệp định RCEP tạo điều kiện thuận lợi để doanh nghiệp trong nước mở rộng hoạt động xuất khẩu, tiếp cận sâu hơn chuỗi cung ứng khu vực và toàn cầu. Tuy nhiên, trong bối cảnh các thị trường ngày càng quan tâm đến phát triển bền vững, câu chuyện tận dụng RCEP không còn đơn thuần là đáp ứng yêu cầu về thuế quan hay xuất xứ. Điểm đáng chú ý là RCEP cũng như phần lớn các FTA thế hệ mới đều gắn ưu đãi thuế quan với yêu cầu về nguồn gốc xuất xứ, sản xuất bền vững và minh bạch thông tin chuỗi cung ứng.

Bên cạnh đó, khi tiêu dùng xanh đang trở thành xu hướng tất yếu trên toàn cầu, người tiêu dùng trên thế giới ngày càng ưu tiên các sản phẩm thân thiện với môi trường, coi đây là tiêu chuẩn của hàng hóa và dịch vụ chất lượng cao, thậm chí sẵn sàng trả mức giá cao hơn cho những sản phẩm được chứng nhận đạt tiêu chuẩn sản xuất bền vững.

Trước xu hướng và yêu cầu sản xuất xanh ngày càng cao của thị trường, không ít doanh nghiệp Việt Nam đã chủ động đi trước đón đầu để tận dụng dư địa từ RCEP cũng như các FTA khác. Chia sẻ về hành trình này, bà Bùi Thị Hạnh Hiếu - Tổng Giám đốc Công ty CP kinh doanh chế biến nông sản Bảo Minh cho biết, trong quá trình nghiên cứu các cam kết của RCEP, doanh nghiệp đã nhận diện rõ xu thế chung của thế giới nói chung và RCEP nói riêng là hướng tới sự minh bạch về vùng trồng, phát triển nông nghiệp xanh, nông nghiệp tuần hoàn và chống phát thải carbon.

Để đón đầu xu hướng tiêu dùng xanh, Bảo Minh đã chuẩn bị hành trang từ rất sớm bằng việc nghiên cứu sâu bộ tiêu chí và tuân thủ nghiêm ngặt các tiêu chuẩn chất lượng quốc tế như Eurocharm, EU, Nhật Bản và USDA. Trên thực tế, doanh nghiệp này đã chủ động kiến tạo những cánh đồng đạt chuẩn từ nhiều năm trước. Ngoài ra, theo bà Bùi Thị Hạnh Hiếu, doanh nghiệp cũng hướng đến phương thức canh tác thuận tự nhiên, phát triển vùng trồng lúa quy mô lên tới 1.000 ha, với quy trình kiểm soát chặt chẽ nhằm loại bỏ hoàn toàn tồn dư thuốc bảo vệ thực vật, hóa chất độc hại và kim loại nặng trong mỗi mùa vụ. 

Không chỉ lĩnh vực nông nghiệp, quá trình xanh hóa cũng đang diễn ra tại các ngành sản xuất khác. Như trong ngành dệt may, lộ trình chuyển đổi xanh đã được nhiều doanh nghiệp đẩy mạnh thông qua sản xuất sợi tái chế, sử dụng năng lượng tái tạo, trong đó có điện mặt trời cho dây chuyền sản xuất; xử lý nước thải, tái sử dụng nhằm hạn chế tối đa tác động tới môi trường. Các doanh nghiệp cũng từng bước sử dụng nguyên phụ liệu xanh như sản xuất vải từ tơ sen, bạc hà, sợi tre, bã cà phê…

Những hướng đi này cho thấy dư địa để chuyển đổi mô hình sản xuất theo hướng tuần hoàn, tiết kiệm tài nguyên và giảm tác động môi trường vẫn còn rất lớn. Dù vậy, kết quả của sản xuất xanh hiện vẫn còn khiêm tốn, bởi doanh nghiệp trong nước có nguồn lực hạn chế, trong khi chuyển đổi xanh đặt ra thách thức lớn về chi phí, công nghệ và nguồn nhân lực.

Theo các chuyên gia, trong xu thế toàn cầu ưu tiên phát triển bền vững, việc không đáp ứng được các tiêu chuẩn “xanh” có thể khiến doanh nghiệp đối diện nguy cơ mất thị phần ngay trên sân nhà lẫn thị trường xuất khẩu. Trong khi đó, chuyển đổi xanh vốn là một quá trình tốn kém và phức tạp, đòi hỏi sự đồng bộ về nhận thức, nguồn nhân lực và năng lực tài chính. Đây là những điều kiện không phải doanh nghiệp nào, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, cũng có thể đáp ứng ngay.

Sức ép càng lớn khi các bộ tiêu chuẩn về môi trường, xã hội và quản trị (ESG) hay Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) được các nước châu Âu, Nhật Bản, Hàn Quốc áp dụng đòi hỏi doanh nghiệp phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định về giảm phát thải carbon. Trên bình diện quốc tế, phát triển bền vững cũng đang chuyển dịch nhanh chóng từ hình thức tự nguyện sang nghĩa vụ công bố thông tin bắt buộc theo quy định pháp luật. Điều này đồng nghĩa doanh nghiệp phải minh bạch hóa toàn bộ chuỗi cung ứng, từ nguồn nguyên liệu đầu vào cho đến trách nhiệm xã hội và tác động môi trường trong suốt vòng đời sản phẩm.

Đáp ứng các tiêu chuẩn xanh ngay từ gốc

Do đó, bên cạnh nỗ lực tự thân của doanh nghiệp, sự hỗ trợ từ chính sách Nhà nước có ý nghĩa hết sức quan trọng. Đặc biệt, cần có những biện pháp khuyến khích doanh nghiệp được ưu tiên tiếp cận vốn, công nghệ và các dịch vụ hỗ trợ khác để thực hiện chuyển đổi xanh. Ở góc độ doanh nghiệp, xanh hóa sản xuất cần được nhìn nhận như một khoản đầu tư cho năng lực cạnh tranh dài hạn thay vì chỉ là chi phí tuân thủ. Khi kiểm soát tốt từ vùng nguyên liệu, doanh nghiệp có thể hình thành chuỗi cung ứng có khả năng truy xuất, kiểm soát chất lượng và đáp ứng ổn định những yêu cầu ngày càng cao của thị trường.

Trao đổi với Báo Công Thương, chuyên gia nông nghiệp Hoàng Trọng Thủy cho rằng, hàng hóa, nông sản Việt Nam muốn thâm nhập sâu và bền vững vào thị trường khu vực RCEP trước hết phải thay đổi tư duy kiểm soát chuỗi cung ứng theo hướng đáp ứng các tiêu chuẩn xanh ngay từ gốc. Đặc biệt, người nông dân và hợp tác xã phải trở thành chủ thể trực tiếp xây dựng, quản lý và chịu trách nhiệm đối với vùng nguyên liệu. Bởi tiêu chuẩn xanh không thể chỉ được tạo ra ở nhà máy chế biến hay trên bao bì sản phẩm, mà phải bắt đầu từ đất, nguồn nước, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và toàn bộ phương thức canh tác.

Chuyên gia nông nghiệp Hoàng Trọng Thuỷ nêu ví dụ, một vùng trồng cỏ phục vụ chăn nuôi bò sữa nếu không xây dựng được vùng đệm sinh học an toàn mà lại nằm sát khu vực trồng lúa hoặc cây màu thường xuyên sử dụng thuốc bảo vệ thực vật thì cỏ dù xanh tốt vẫn có nguy cơ bị nhiễm các chất không mong muốn, ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng sữa. Tương tự, nguồn nước tưới, phân bón và vật tư đầu vào nếu không được kiểm soát ngay từ vùng sản xuất thì rất khó bảo đảm chất lượng và tính an toàn của hạt cà phê cũng như nhiều loại nông sản khác.

Từ thực tế này, chuyên gia nông nghiệp Hoàng Trọng Thủy cho rằng đáp ứng yêu cầu xanh của thị trường RCEP phải được hiểu là kiểm soát cả một quá trình sản xuất, thay vì chỉ kiểm tra sản phẩm sau khi đã hoàn thành. Đây cũng là lúc tư duy quản lý chất lượng cần có sự chuyển dịch mạnh mẽ, từ kiểm tra chất lượng sản phẩm cuối cùng sang kiểm soát toàn bộ chuỗi sản xuất và cung ứng. Nếu chỉ sản xuất xong rồi mới đưa sản phẩm đi kiểm nghiệm, đến khi phát hiện không đáp ứng tiêu chuẩn của thị trường xuất khẩu mới xử lý thì đã quá muộn. Khi đó, sản phẩm có thể phải quay trở lại thị trường nội địa, trong khi không phải lúc nào thị trường trong nước cũng có đủ sức hấp thụ những sản phẩm được sản xuất cho phân khúc cao cấp. 

Hiệp định RCEP mở ra một không gian thương mại rộng lớn, nhưng lợi ích từ hiệp định không tự động chuyển hóa thành lợi thế cho doanh nghiệp. Cơ hội chỉ thực sự được nắm bắt khi doanh nghiệp chủ động nâng cấp năng lực sản xuất, đáp ứng yêu cầu về xuất xứ, chất lượng, minh bạch và phát triển bền vững. Đặc biệt, khi tiêu chuẩn xanh ngày càng trở thành điều kiện tiếp cận thị trường thì xanh hóa sản xuất cần được nhìn nhận không chỉ là yêu cầu bắt buộc mà còn là cơ hội nâng cao giá trị và sức cạnh tranh cho hàng Việt.