Từ vùng nguyên liệu đến những hạt cà phê giá trị cao

Giữa núi rừng Sơn La, những vườn cà phê trải dài theo triền đồi không chỉ tạo nên cảnh sắc đặc trưng của vùng Tây Bắc, mà còn nuôi dưỡng sinh kế của hàng nghìn hộ dân. Theo UBND tỉnh Sơn La, từ những năm 1990, cây cà phê được đưa lên trồng với kỳ vọng góp phần xóa đói, giảm nghèo. Hơn ba thập kỷ sau, hành trình ấy đang bước sang một chặng đường mới: không chỉ tăng diện tích, sản lượng, mà còn nâng giá trị từng hạt cà phê bằng chất lượng, chế biến sâu và thương hiệu.

Với lợi thế về khí hậu, thổ nhưỡng, Sơn La đang từng bước khẳng định vị thế của cà phê Arabica trên thị trường trong nước và quốc tế. Quan trọng hơn, phía sau mỗi sản phẩm cà phê chất lượng cao là sự chuyển đổi trong tư duy sản xuất, mối liên kết giữa người trồng với hợp tác xã, doanh nghiệp và cơ hội cải thiện đời sống của đồng bào dân tộc thiểu số.

Đến nay, Sơn La có khoảng 44.000 ha cà phê, trong đó 30.000 ha đang cho thu hoạch, sản lượng dự kiến trên 55.000 tấn cà phê nhân. Quy mô vùng trồng cho thấy tiềm năng đáng kể của ngành hàng này. Tuy nhiên, trong bối cảnh thị trường ngày càng coi trọng chất lượng, khả năng truy xuất nguồn gốc và tính bền vững, giá trị của cà phê không còn được quyết định đơn thuần bởi sản lượng thu hoạch.

Sự chuyển dịch ấy thể hiện qua việc phát triển cà phê đặc sản, tổ chức sản xuất theo quy trình và đầu tư vào chế biến. Toàn tỉnh hiện có 5 sản phẩm cà phê được chứng nhận OCOP, trong đó có 1 sản phẩm đạt OCOP 5 sao. Sản phẩm cà phê Sơn La đã từng bước tiếp cận người tiêu dùng trong nước, xuất khẩu sang Mỹ, Australia, New Zealand và tiếp tục hướng tới những thị trường có yêu cầu cao như châu Âu.

Tại xã Mường Chanh, Hợp tác xã Aratay Coffee - nơi tập hợp các thành viên là bà con đồng bào dân tộc Thái lựa chọn hướng đi cà phê đặc sản, lấy chất lượng làm nền tảng để tạo giá trị khác biệt. Khoảng 70 ha cà phê nguyên liệu của hợp tác xã được sản xuất theo hướng hữu cơ, sạch và an toàn. Thay vì chủ yếu dựa vào kinh nghiệm truyền thống, người dân từng bước làm quen với quy trình chăm sóc, thu hái và chế biến đáp ứng yêu cầu của sản phẩm đặc sản.

Sự thay đổi không chỉ nằm trên những quy trình kỹ thuật. Đó còn là bước chuyển trong cách nhìn nhận giá trị nông sản: quả cà phê không đơn thuần là sản phẩm thu hoạch theo mùa vụ, mà là nguyên liệu cần được chăm chút từ vườn cây để tạo nên sản phẩm có chất lượng và khả năng cạnh tranh trên thị trường.

Nhờ kiểm soát tốt chất lượng, mỗi năm, sản phẩm của Aratay Coffee được tiêu thụ theo đơn đặt hàng trong nước và xuất khẩu sang Hàn Quốc, Nhật Bản. Doanh thu sau khi trừ chi phí đạt hơn 2 tỷ đồng. Kết quả ấy cho thấy hướng đi dựa trên chất lượng có thể mở ra cơ hội gia tăng giá trị cho sản phẩm địa phương.

Cùng với các hợp tác xã, doanh nghiệp đang giữ vai trò quan trọng trong việc kết nối người trồng với thị trường. Công ty CP Phúc Sinh Sơn La đã liên kết với hơn 2.000 hộ trồng cà phê trên diện tích khoảng 3.000 ha. Các hộ tham gia được hướng dẫn canh tác theo những tiêu chuẩn cà phê bền vững quốc tế như Rainforest Alliance, 4C, đồng thời đáp ứng yêu cầu truy xuất nguồn gốc.

Từ vùng trồng đến nhà máy, những tiêu chuẩn sản xuất bền vững góp phần tạo nền tảng để cà phê Sơn La đáp ứng yêu cầu của thị trường. Với người nông dân, việc tham gia chuỗi liên kết còn mở ra cơ hội tiếp cận phương thức sản xuất bài bản hơn, từng bước nâng cao chất lượng nguyên liệu và tăng khả năng gắn bó lâu dài với cây cà phê.

Năm 2025, sản lượng cà phê nhân của Sơn La đạt trên 37.000 tấn, xuất khẩu gần 28.000 tấn, mang lại giá trị hơn 112 triệu USD. Những con số này cho thấy cà phê đã vượt ra ngoài vai trò một loại cây trồng phục vụ sinh kế tại chỗ, trở thành một trong những ngành hàng nông sản xuất khẩu chủ lực của tỉnh.

Chế biến sâu, xúc tiến thương mại mở đường cho sinh kế bền vững

Muốn nâng cao giá trị cà phê, Sơn La không thể chỉ dừng ở việc mở rộng vùng trồng hay xuất khẩu nguyên liệu. Bài toán đặt ra là làm thế nào để gia tăng giá trị sau thu hoạch, đa dạng hóa sản phẩm và đưa thương hiệu cà phê Arabica đến gần hơn với người tiêu dùng.

Trong khuôn khổ Lễ hội cà phê Sơn La lần thứ 2 năm 2026, dự án Nhà máy chế biến sâu cà phê Detech được khởi công tại bản Chiềng Pha, xã Bình Thuận. Dự án có tổng mức đầu tư 95 tỷ đồng, diện tích quy hoạch 3,43 ha, công suất thiết kế khoảng 5.000 tấn cà phê nhân mỗi năm, tương đương khả năng tiêu thụ 25.000 tấn quả tươi.

Nhà máy được định hướng sản xuất đa dạng sản phẩm, từ cà phê nhân xanh Arabica đặc sản, cà phê rang xay đến trà cascara. Việc đầu tư chế biến sâu được kỳ vọng mở rộng năng lực sản xuất, giúp doanh nghiệp chủ động hơn về nguồn nguyên liệu chất lượng cao và đáp ứng các đơn hàng xuất khẩu quy mô lớn.

Nếu vùng nguyên liệu là nơi tạo nên chất lượng ban đầu, thì chế biến sâu chính là khâu mở rộng khả năng khai thác giá trị của hạt cà phê. Đa dạng hóa sản phẩm cũng đồng nghĩa với việc mở thêm hướng tiêu thụ, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào một dạng nguyên liệu. Với địa phương có vùng trồng lớn như Sơn La, đây là bước đi quan trọng để tăng sức cạnh tranh cho ngành hàng.

Cùng dịp này, dự án xây dựng hạ tầng kỹ thuật Cụm công nghiệp Hoàng Văn Thụ được khởi động, với quy mô 60 ha, tổng mức đầu tư trên 620 tỷ đồng. Dự án hướng tới thu hút các ngành sản xuất sạch, công nghệ cao, công nghiệp hỗ trợ và chế biến sâu nông, lâm sản, thực phẩm. Khi hoàn thành, cụm công nghiệp được kỳ vọng tạo thêm điều kiện phát triển sản xuất, giải quyết việc làm cho lao động địa phương và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.

Song song với đầu tư sản xuất, Sơn La đang đẩy mạnh xúc tiến thương mại, kết nối giao thương, quảng bá thương hiệu cà phê Arabica Sơn La, đồng thời mở rộng ứng dụng thương mại điện tử và các nền tảng số. Đây là những kênh giúp sản phẩm tiếp cận người tiêu dùng rộng hơn, đồng thời lan tỏa câu chuyện về vùng đất, con người và những giá trị văn hóa làm nên thương hiệu cà phê địa phương.

Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, ông Nguyễn Xuân Hoàng, Phó Giám đốc Sở Công Thương Sơn La cho biết, tỉnh đang triển khai các chính sách hỗ trợ liên quan đến sản xuất, xuất khẩu nông sản, trong đó có cà phê đặc sản; đồng thời tăng cường tuyên truyền để hợp tác xã, doanh nghiệp và hộ gia đình tiếp cận hiệu quả hơn với các chính sách, đặc biệt là tín dụng phục vụ phát triển nông nghiệp.

Theo ông Hoàng, nguồn vốn vay tạo điều kiện để người dân đầu tư giống, phân bón, phát triển vùng trồng; doanh nghiệp có thêm nguồn lực đầu tư nhà xưởng, cơ sở chế biến và phương tiện vận chuyển. Tỉnh cũng chú trọng thúc đẩy liên kết giữa hộ sản xuất, hợp tác xã và doanh nghiệp, từng bước hình thành chuỗi giá trị, góp phần bảo đảm lợi ích và đầu ra ổn định hơn cho người nông dân.

Thực tế cho thấy, nâng cao giá trị cà phê Arabica Sơn La là hành trình đòi hỏi sự gắn kết từ khâu trồng trọt, thu mua, chế biến đến quảng bá và tiêu thụ. Chính sách hỗ trợ chỉ phát huy hiệu quả khi đến được với người sản xuất; đầu tư nhà máy chỉ tạo ra giá trị bền vững khi gắn với vùng nguyên liệu; còn thương hiệu chỉ có thể đi xa nếu chất lượng sản phẩm được duy trì và thị trường được mở rộng.

Từ những vườn cà phê trên triền đồi đến các nhà máy chế biến, từ phương thức canh tác dựa vào kinh nghiệm đến quy trình sản xuất theo tiêu chuẩn, Sơn La đang từng bước tạo dựng một chuỗi giá trị mới cho hạt cà phê Arabica. Với đồng bào dân tộc thiểu số, ý nghĩa của hành trình ấy không chỉ nằm ở những con số xuất khẩu, mà còn ở cơ hội nâng cao thu nhập, ổn định sinh kế và chủ động hơn trong sản xuất.

Để hạt cà phê Sơn La thực sự vươn xa, điều quan trọng là giá trị tạo ra trên thị trường phải được chuyển hóa thành lợi ích thiết thực cho người trồng. Khi vùng nguyên liệu được gìn giữ, sản xuất được tổ chức bài bản, chế biến được đầu tư và thương hiệu được nâng tầm, cây cà phê sẽ tiếp tục là điểm tựa sinh kế, góp phần cải thiện đời sống người dân và thúc đẩy phát triển kinh tế bền vững nơi núi rừng Tây Bắc.