Bối cảnh địa chính trị diễn biến phức tạp, lợi thế năng lượng ngày càng được quyết định bởi nhiều mắt xích hơn ngoài trữ lượng tài nguyên, từ khả năng vận chuyển, chế biến đến hạ tầng, thị trường, tài chính và công nghệ.

Trao đổi tại diễn đàn “Hoàn thiện chính sách tạo lợi thế cạnh tranh thúc đẩy phát triển năng lượng”, chiều 11/8, TS. Bùi Trọng Thoan, đại diện Nhóm nghiên cứu chiến lược VnEconomy, cho rằng trật tự năng lượng mới đang hình thành theo hướng đa hệ. Bên cạnh dầu khí và LNG còn có điện, lưới điện và lưu trữ, năng lượng tái tạo, điện hạt nhân, cùng khoáng sản - vật liệu đầu vào cho công nghệ và chuyển dịch xanh.

Khả năng giao hàng trở thành thước đo mới

Từ góc nhìn của Nhóm nghiên cứu chiến lược Tạp chí Kinh tế Việt Nam/VnEconomy, TS. Bùi Trọng Thoan cho rằng có bốn yếu tố đang tái định hình bản đồ dầu khí toàn cầu gồm địa chính trị, điện hóa, sự phát triển của LNG và yêu cầu bảo đảm an ninh chuỗi cung ứng. Những yếu tố này đang làm thay đổi tuyến cung ứng, gia tăng yêu cầu về độ tin cậy của hệ thống, đồng thời khiến tàu, cảng, kho, hợp đồng, bảo hiểm và tín dụng ngày càng giữ vai trò quan trọng.

“Khả năng giao hàng” trở thành một thước đo quan trọng. Để dầu hoặc LNG đến được người mua, không chỉ cần nguồn cung mà còn phải có tàu, cảng, kho, bảo hiểm, tín dụng, hợp đồng, tuyến thay thế và khả năng xử lý tại nhà máy. Khoảng 76% nguồn cung dầu và chất lỏng dầu mỏ thế giới trong nửa đầu năm 2025 được vận chuyển bằng đường biển. Điều này cho thấy khả năng duy trì các tuyến vận tải hàng hải có ý nghĩa ngày càng lớn đối với an ninh năng lượng.

Sự thay đổi này thể hiện rõ trên thị trường LNG. Nếu khí đường ống khiến người mua và người bán bị ràng buộc mạnh bởi yếu tố địa lý, LNG có thể chuyển hướng giữa các thị trường, song phải đi cùng chuỗi hóa lỏng, tàu vận chuyển, cảng tái khí, kho, hợp đồng và tín dụng. Giá, tài chính, bảo hiểm và điều khoản hợp đồng cũng trực tiếp ảnh hưởng tới khả năng giao dịch.

Các tuyến hàng hải vì thế trở thành một mắt xích quan trọng, trong đó Hormuz giữ vai trò lớn đối với dầu và LNG Vùng Vịnh; Malacca là tuyến dầu, LNG lớn tới Đông Á; Suez - Bab el-Mandeb kết nối thị trường Á - Âu, trong khi Biển Đông là hành lang năng lượng quan trọng tới Đông Bắc Á.

Theo số liệu từ Cơ quan Thông tin Năng lượng (EIA), khoảng 23,2 triệu thùng dầu/ngày đi qua eo biển Malacca trong nửa đầu năm 2025. Những tuyến càng có ít phương án thay thế càng có khả năng tạo tác động lớn khi xảy ra gián đoạn.

Đối với Việt Nam, rủi ro vì thế không chỉ đến từ quốc gia cung cấp mà còn từ tuyến vận chuyển. Theo nhóm nghiên cứu, quản trị an ninh năng lượng vì vậy cần được thực hiện theo tuyến, thay vì chỉ xem xét theo nguồn cung. Bức tranh tổng thể cho thấy không một quốc gia nào có thể kiểm soát toàn bộ chuỗi năng lượng. Điều quan trọng là đảm bảo khả năng tiếp cận những mắt xích khó thay thế, nhất là khi gián đoạn tại nguồn cung hoặc tuyến vận tải có thể nhanh chóng lan sang giá nhiên liệu, cước vận tải, bảo hiểm và tài chính.

Tăng khả năng chống chịu và quyền lựa chọn

T.S. Bùi Trọng Thoan chỉ ra rằng kinh nghiệm của Singapore, Nhật Bản và Hàn Quốc cho thấy sở hữu tài nguyên không phải yếu tố duy nhất tạo lợi thế. Thông qua cảng, kho, dự trữ, tài sản thượng nguồn, lọc dầu, đóng tàu và giao dịch, các nền kinh tế này tạo thêm khả năng chủ động tại những mắt xích quan trọng của chuỗi cung ứng.

Đặc biệt, Việt Nam có lợi thế về vị trí trên hành lang Biển Đông, thị trường năng lượng tăng nhanh và hệ sinh thái Petrovietnam tương đối toàn diện. Tuy nhiên, hệ thống vẫn dễ tổn thương trước biến động từ Hormuz, Malacca - Biển Đông, nguồn khí, LNG, lọc dầu và tài chính.

Từ đó, nhóm nghiên cứu đề xuất bốn chiến lược nhằm tăng khả năng chống chịu và mở rộng “quyền chọn” năng lượng cho Việt Nam.

Thứ nhất, xây dựng bốn hành lang cung ứng. Việt Nam cần đa dạng hóa nguồn theo tuyến, không chỉ theo quốc gia, với bốn hành lang gồm châu Mỹ; Trung Đông; ASEAN - Australia; Đông Bắc Á và Viễn Đông. Mục tiêu là hạn chế việc một nhà cung cấp hoặc một eo biển chi phối quá lớn phần nhu cầu không thể thay thế. Cùng với đa dạng hóa nguồn, tham luận đề xuất kết hợp hợp đồng với tài sản để “mua quyền chọn”, thông qua các cơ chế như quyền chuyển hướng, kho chung và từng bước hình thành tài sản năng lượng ở nước ngoài.

Thứ hai, xây dựng lá chắn dự trữ nhiều tầng. Cùng với củng cố dự trữ, Việt Nam cần tăng tính linh hoạt của LNG, phát triển tài sản thượng nguồn ở nước ngoài, năng lực đội tàu, lọc - hóa dầu, giao dịch và dữ liệu. Mục tiêu không phải tự cấp tự túc mà là nâng cao tự chủ chiến lược và khả năng ứng phó khi thị trường gián đoạn.

Thứ ba, phát triển vai trò của Petrovietnam theo hướng “nhà vô địch năng lượng quốc gia”. Trọng tâm là mở rộng năng lực từ khai thác tài nguyên sang LNG, lọc - hóa dầu, vận tải, dịch vụ và giao dịch năng lượng. Về dài hạn, định hướng là phát triển tài sản ở nước ngoài, tối ưu danh mục LNG, đội tàu chiến lược, dịch vụ năng lượng và năng lực giao dịch khu vực.

Thứ tư, biến địa lý thành quyền lực. Lợi thế bờ biển dài và vị trí trên các tuyến hàng hải cần được chuyển hóa thành hệ thống cảng, kho, giao dịch và dịch vụ năng lượng, thay vì chỉ dừng ở phát triển hạ tầng lưu trữ.

"Việt Nam không nhất thiết phải trở thành cường quốc dầu khí về trữ lượng. Việt Nam có thể trở thành cường quốc về quyền chọn năng lượng", TS. Bùi Trọng Thoan nhấn mạnh.