C/O gắn với lợi ích trên từng lô hàng

Quan hệ thương mại Việt Nam - Canada đã và đang tiếp tục phát triển. Theo số liệu của Cục Hải quan, Bộ Tài chính, 8 tháng năm 2026, kim ngạch thương mại hai chiều Việt Nam - Canada đạt khoảng 6,9 tỷ USD, trong đó Việt Nam xuất khẩu 5,89 tỷ USD, nhập khẩu 1,01 tỷ USD.

Tại Diễn đàn Canada - Việt Nam về khả năng chống chịu kinh tế và liên kết CPTPP - EU ngày 20/7/2026, Đại sứ Canada tại Việt Nam Jim Nickel nhấn mạnh vai trò của các quy tắc minh bạch và đối tác tin cậy trong thương mại quốc tế. Đây cũng là những yêu cầu quan trọng khi doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào các chuỗi cung ứng và thực thi cam kết thương mại.

Tuy nhiên, mức độ tận dụng ưu đãi CPTPP tại Canada vẫn còn dư địa cải thiện. Theo Thương vụ Việt Nam tại Canada, tỷ lệ sử dụng ưu đãi CPTPP tăng từ 13,8% năm 2019 lên 18,2% năm 2022 và 18,4% năm 2025. Nếu loại trừ các dòng thuế Canada đã áp dụng thuế tối huệ quốc (MFN) bằng 0%, tỷ lệ này đạt 49,8%. Hai tỷ lệ được tính trên cơ sở khác nhau, nhưng đều cho thấy doanh nghiệp vẫn còn cơ hội khai thác tốt hơn những lợi ích từ hiệp định.

Muốn được hưởng thuế suất ưu đãi CPTPP, hàng hóa phải đáp ứng quy tắc xuất xứ và có chứng nhận hợp lệ. Đây là căn cứ để nhà nhập khẩu đề nghị áp dụng ưu đãi thuế quan, đồng thời phục vụ việc kiểm tra, xác minh khi cần thiết. Vì vậy, C/O không chỉ là chứng từ trong thủ tục xuất khẩu mà còn gắn trực tiếp với lợi ích kinh tế của từng lô hàng.

Chứng minh xuất xứ từ khâu nguyên liệu

Theo Chương 3 CPTPP về quy tắc xuất xứ và thủ tục xuất xứ, hàng hóa phải đáp ứng tiêu chí cụ thể để được công nhận có xuất xứ. Tùy từng sản phẩm, tiêu chí có thể liên quan đến xuất xứ thuần túy, chuyển đổi mã số hàng hóa, hàm lượng giá trị khu vực hoặc công đoạn gia công, chế biến.

Điều này đòi hỏi doanh nghiệp phải kiểm soát nguồn nguyên liệu, nhà cung cấp, định mức và quy trình sản xuất ngay từ đầu. Các chứng từ như hóa đơn mua nguyên liệu, tờ khai nhập khẩu, bảng định mức và hồ sơ sản xuất là căn cứ quan trọng để chứng minh hàng hóa đáp ứng quy tắc xuất xứ. Việc chỉ hoàn thiện hồ sơ khi hàng chuẩn bị xuất khẩu có thể khiến doanh nghiệp gặp khó khăn nếu thiếu thông tin hoặc chứng từ từ các khâu trước đó.

Dệt may là ví dụ điển hình. CPTPP áp dụng quy tắc xuất xứ từ sợi trở đi đối với nhiều sản phẩm trong ngành. Do đó, nếu doanh nghiệp sử dụng sợi, vải hoặc nguyên phụ liệu nhập khẩu không đáp ứng điều kiện của hiệp định, sản phẩm có thể không đủ điều kiện hưởng ưu đãi. Việc hàng hóa được sản xuất tại Việt Nam chưa đồng nghĩa với việc đáp ứng quy tắc xuất xứ CPTPP.

Khả năng tận dụng ưu đãi cũng có sự khác biệt giữa các ngành hàng. Theo số liệu Bộ Công Thương công bố, năm 2024, tỷ lệ kim ngạch xuất khẩu sang Canada có sử dụng C/O CPTPP của nhóm vali, túi xách, mũ, ô dù, thảm cói, mây tre đan đạt khoảng 42-45%; riêng thủy sản đạt khoảng 80%. Kết quả này cho thấy năng lực đáp ứng xuất xứ có liên quan chặt chẽ đến đặc điểm nguyên liệu và tổ chức sản xuất của từng ngành.

Doanh nghiệp vì vậy cần xác định quy tắc xuất xứ ngay từ khâu lựa chọn nhà cung cấp, xây dựng kế hoạch sản xuất và ký kết hợp đồng nguyên liệu. Đồng thời, việc rà soát mã HS, đối chiếu tiêu chí xuất xứ và lưu trữ chứng từ cần được thực hiện thường xuyên để hạn chế rủi ro khi đề nghị hưởng ưu đãi hoặc khi cơ quan hải quan xác minh.

Chủ động chứng nhận, sẵn sàng xác minh

Một điểm đáng chú ý của CPTPP là cơ chế chứng nhận xuất xứ linh hoạt. Theo Điều 3.20, chứng nhận xuất xứ có thể do nhà xuất khẩu, nhà sản xuất hoặc nhà nhập khẩu lập, không bắt buộc theo một mẫu thống nhất nhưng phải đáp ứng các thông tin tối thiểu tại Phụ lục 3-B, Chương 3 CPTPP.

Chứng nhận cần thể hiện những nội dung cơ bản như thông tin chủ thể lập, mô tả hàng hóa, mã HS, tiêu chí xuất xứ, ngày lập và các thông tin liên quan. Chứng nhận có thể được thể hiện trên hóa đơn hoặc chứng từ khác, dưới dạng giấy hoặc điện tử. Cơ chế này tạo thuận lợi cho giao dịch, nhưng cũng đặt ra trách nhiệm lớn hơn đối với chủ thể lập chứng nhận.

Tự chứng nhận không đồng nghĩa với việc doanh nghiệp được tự do xác định xuất xứ hoặc miễn nghĩa vụ chứng minh. Người lập chứng nhận phải chịu trách nhiệm về tính chính xác của thông tin và có hồ sơ hỗ trợ khi cơ quan hải quan yêu cầu. Theo hướng dẫn của Cơ quan Dịch vụ biên giới Canada (CBSA), cơ quan hải quan có thể yêu cầu nhà nhập khẩu, nhà xuất khẩu hoặc nhà sản xuất cung cấp thông tin, hồ sơ để xác minh xuất xứ hàng hóa.

Đối với doanh nghiệp xuất khẩu sang Canada, việc lưu trữ hồ sơ và quản lý dữ liệu xuất xứ cần được thực hiện xuyên suốt quá trình sản xuất. Theo quy định thực thi của Canada, hồ sơ hỗ trợ chứng nhận xuất xứ cần được lưu giữ trong 6 năm. Doanh nghiệp cần phối hợp giữa bộ phận xuất nhập khẩu, mua hàng và sản xuất để bảo đảm thông tin về nguyên liệu, định mức, chi phí và quy trình chế biến thống nhất, có thể truy xuất khi cần.

Cùng với nỗ lực của doanh nghiệp, cơ quan quản lý cần tiếp tục hướng dẫn quy tắc xuất xứ theo từng nhóm hàng, phổ biến cơ chế tự chứng nhận và hỗ trợ xử lý vướng mắc trong quá trình thực hiện CPTPP. Qua đó, giúp doanh nghiệp hiểu đúng quy định, chủ động chứng minh xuất xứ và hạn chế rủi ro khi đề nghị hưởng ưu đãi thuế quan.

CPTPP đã mở ra cơ hội tiếp cận ưu đãi tại Canada, nhưng để biến cơ hội thành lợi ích thực tế, doanh nghiệp phải chứng minh được xuất xứ hàng hóa. Nâng cao hiệu quả sử dụng C/O vì vậy không chỉ là yêu cầu về thủ tục xuất khẩu mà còn gắn với năng lực quản trị nguyên liệu, minh bạch quy trình sản xuất và trách nhiệm của doanh nghiệp trong chuỗi cung ứng.

Theo số liệu Cục Hải quan, 8 tháng năm 2026, kim ngạch xuất nhập khẩu giữa Việt Nam và Canada đạt khoảng 6,9 tỷ USD. Trong đó, Việt Nam xuất khẩu sang Canada 5,89 tỷ USD, nhập khẩu từ thị trường này 1,01 tỷ USD.