Cơ hội thị trường mở rộng từ “luật chơi” xanh

Chuyển đổi vật liệu không còn là lựa chọn, mà đang trở thành yêu cầu bắt buộc khi các thị trường lớn, đặc biệt là thị trường EU ngày càng siết chặt tiêu chuẩn môi trường. Tại chương trình Forest Talk & Link #2 với chủ đề “Chuyển đổi vật liệu – Từ chính sách đến kiến trúc” do Hội Gỗ Xây dựng TP. Hồ Chí Minh (SAWA) tổ chức, với sự hỗ trợ kỹ thuật của Forest Trends và sự đồng hành của UKAID, NICFI và ConsMedia tổ chức sáng 27/3, các chuyên gia nhận định, “luật chơi” của thị trường đang thay đổi nhanh chóng theo hướng xanh hóa toàn diện.

Theo TS. Nguyễn Thị Thu Trang - Nguyên Giám đốc Trung tâm WTO và Hội nhập (VCCI), các yêu cầu thị trường hiện chia thành hai nhóm song hành. Một là yêu cầu “cứng”, đó là các quy định pháp lý bắt buộc như cơ chế điều chỉnh carbon tại biên giới (CBAM), quy định chống mất rừng (EUDR), tiêu chuẩn thiết kế sinh thái, kinh tế tuần hoàn. Hai là yêu cầu “mềm” đến từ người tiêu dùng và nhà mua hàng, những yếu tố ngày càng có sức chi phối mạnh mẽ đến quyết định thị trường.

Điểm đáng chú ý là các tiêu chí xanh đang chuyển từ khuyến khích sang bắt buộc, từ đơn lẻ sang hệ thống. Điều này buộc doanh nghiệp phải tái cấu trúc toàn diện nếu muốn duy trì khả năng xuất khẩu và tham gia chuỗi giá trị toàn cầu.

Trong bối cảnh đó, vật liệu gỗ, đặc biệt là gỗ rừng trồng và gỗ kỹ thuật nổi lên như một lựa chọn có lợi thế cạnh tranh rõ rệt. Không thuộc nhóm phát thải cao như thép, xi măng hay nhôm, vật liệu gỗ dễ đáp ứng yêu cầu truy xuất nguồn gốc, đồng thời phù hợp với các tiêu chí kinh tế tuần hoàn nhờ khả năng tái sử dụng và tái chế.

Đáng chú ý, các dòng vật liệu gỗ kỹ thuật như CLT, Glulam hay LVL còn cho phép thi công tiền chế, giúp giảm rác thải xây dựng và tối ưu hiệu quả năng lượng – những tiêu chí đang được thị trường quốc tế đặc biệt coi trọng.

Bên cạnh yếu tố chính sách, xu hướng tiêu dùng cũng đang tạo thêm lực đẩy cho thị trường vật liệu xanh. Một nhóm khách hàng mới, “người tiêu dùng xanh” đang dần hình thành, với đặc điểm quan tâm đến sức khỏe, môi trường và nguồn gốc sản phẩm, đồng thời có khả năng chi trả cao. Đây được xem là phân khúc tiềm năng cho các sản phẩm vật liệu gỗ trong tương lai.

Dư địa lớn nhưng cần “cú hích” chính sách

Ở góc độ thị trường toàn cầu, xu hướng chuyển dịch sang vật liệu gỗ kỹ thuật đang tăng tốc. Quy mô thị trường xây dựng bằng gỗ dự kiến đạt 17,7 tỷ USD năm 2025 và có thể vượt 41 tỷ USD vào năm 2035, với tốc độ tăng trưởng gần 10%/năm.

Tại Bắc Mỹ, diện tích sàn xây dựng bằng gỗ đã tăng khoảng 40% chỉ trong một năm. Châu Âu tiếp tục đóng vai trò dẫn dắt, trong khi khu vực châu Á – Thái Bình Dương chiếm hơn 30% thị phần.

Tuy nhiên, tại Việt Nam lại tồn tại một nghịch lý, dù xuất khẩu gỗ đạt hơn 15 tỷ USD mỗi năm, ứng dụng gỗ kỹ thuật trong xây dựng vẫn rất hạn chế. Tính đến năm 2024, chỉ khoảng 10 công trình sử dụng vật liệu này và phần lớn cấu kiện vẫn phải nhập khẩu.

Theo KTS. Tạ Đức Quang – Tổng giám đốc ConsMedia, nguyên nhân không nằm ở thiếu nhu cầu, mà ở những “nút thắt” mang tính hệ thống. Đó là sự thiếu hụt tiêu chuẩn kỹ thuật, tư duy thiết kế chưa theo kịp xu hướng mới, áp lực chi phí đầu tư ban đầu, khoảng trống đào tạo chuyên sâu và đặc biệt là sự thiếu vắng chuỗi cung ứng nội địa hoàn chỉnh.

Trong khi đó, áp lực chuyển đổi là rất rõ ràng. Ngành xây dựng toàn cầu hiện chiếm khoảng 37% tổng phát thải khí nhà kính, trong đó phần lớn đến từ vật liệu truyền thống. Riêng sản xuất thép và bê tông đã tạo ra lượng phát thải lớn, khiến việc tìm kiếm vật liệu thay thế trở thành yêu cầu cấp thiết.

Các nghiên cứu cho thấy, gỗ kỹ thuật có thể giảm tới 40% tổng phát thải của công trình nếu được ứng dụng đồng bộ. Ngoài ra, vật liệu này còn giúp giảm trọng lượng kết cấu, rút ngắn thời gian thi công và tối ưu chi phí vòng đời. Tuy nhiên, để biến tiềm năng thành thị trường thực tế, vai trò của chính sách được xem là yếu tố quyết định.

Theo các chuyên gia, doanh nghiệp, thứ nhất là các chính sách “cứng” về thuế, phí và ưu đãi đầu tư. Hiện Việt Nam đã có những cơ chế bước đầu như ưu đãi thuế thu nhập doanh nghiệp cho vật liệu mới, miễn giảm thuế nhập khẩu thiết bị phục vụ đổi mới công nghệ… nhưng cần được triển khai mạnh mẽ hơn.

Thứ hai là chính sách mua sắm công. Với quy mô chiếm tới 15–20% tổng cầu, khu vực công có thể trở thành “khách hàng dẫn dắt”, tạo lực cầu đủ lớn cho vật liệu xanh. Việc ưu tiên sử dụng vật liệu thân thiện môi trường trong các công trình công sẽ là “cú hích” quan trọng cho thị trường.

Bên cạnh đó, việc xây dựng hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn cho vật liệu gỗ xây dựng là yêu cầu cấp thiết nhằm tạo hành lang pháp lý rõ ràng, bảo vệ người tiêu dùng và đảm bảo cạnh tranh minh bạch.

Trong bối cảnh ngành kiến trúc và nội thất chịu áp lực ngày càng lớn về giảm phát thải, sử dụng hiệu quả tài nguyên và đáp ứng các tiêu chí phát triển bền vững, vật liệu xây dựng đang trở thành yếu tố mang tính chiến lược, ảnh hưởng trực tiếp đến toàn bộ vòng đời công trình.

Không còn dừng lại ở yếu tố kỹ thuật hay thẩm mỹ, lựa chọn vật liệu hiện nay còn gắn với các tiêu chí về nguồn gốc hợp pháp, khả năng truy xuất và mức độ thân thiện môi trường. Trong đó, việc thúc đẩy sử dụng gỗ rừng trồng, gỗ có chứng chỉ bền vững như FSC, PEFC và các vật liệu thay thế gỗ tự nhiên được xem là hướng đi quan trọng.

Theo ông Võ Quang Hà – Chủ tịch SAWA, Chủ tịch TAVICO Group – nhấn mạnh, xu hướng chuyển đổi vật liệu đang diễn ra trên nhiều cấp độ, từ chính sách, sản xuất đến thiết kế và thi công. Điều này đòi hỏi sự tham gia đồng bộ của các bên trong chuỗi giá trị. SAWA định hướng Forest Talk & Link trở thành nền tảng đối thoại mở, kết nối cơ quan quản lý, doanh nghiệp, tổ chức nghiên cứu và giới kiến trúc – xây dựng, qua đó thu hẹp khoảng cách giữa chính sách và thực tiễn.

"Không chỉ mang lại giá trị xuất khẩu, ngành gỗ hiện còn tạo sinh kế cho hơn 1 triệu lao động Việt Nam. Việc thúc đẩy sử dụng gỗ rừng trồng trong nước không chỉ gia tăng giá trị kinh tế mà còn góp phần bảo vệ tài nguyên rừng và phát triển bền vững. Các sáng kiến như “Forest for Future” hay chuỗi đối thoại Forest Talk & Link được kỳ vọng sẽ góp phần hình thành hệ sinh thái gỗ xây dựng tại Việt Nam, từ chính sách, sản xuất đến thiết kế và thị trường", ông Hà chia sẻ và cho hay, chuyển đổi vật liệu không chỉ là câu chuyện kỹ thuật, mà là cơ hội thị trường mang tính chiến lược. Nếu tận dụng tốt, đây có thể trở thành động lực tạo ra một chu kỳ tăng trưởng mới cho ngành gỗ và toàn bộ lĩnh vực xây dựng Việt Nam trong thập kỷ tới.

Forest Talk & Link được định hướng là chuỗi đối thoại chuyên sâu gồm 6 số trong năm 2026, tổ chức tại nhiều địa phương như Huế, Đà Nẵng, Quy Nhơn và dự kiến kết thúc tại Khánh Hòa với mô hình triển lãm “GO TO EXHI” – không gian trình diễn các giải pháp nhà gỗ kết cấu. Chuỗi hoạt động này được kỳ vọng góp phần hình thành hệ sinh thái gỗ xây dựng tại Việt Nam, đồng thời thúc đẩy quá trình chuyển đổi vật liệu theo hướng xanh và bền vững.