Măng rừng, mật ong và nhiều sản vật vốn gắn với đời sống của đồng bào miền núi đang ngày càng được khai thác theo hướng hàng hóa, mở ra cơ hội nâng giá trị nguồn nguyên liệu sẵn có tại địa phương. Khi những sản vật ấy được thu mua, sơ chế và kết nối với thị trường, giá trị tạo ra không chỉ nằm ở sản phẩm cuối cùng mà còn có thể quay trở lại vùng nguyên liệu, mang thêm việc làm và thu nhập cho người dân.

Tuy nhiên, để dòng chảy từ vùng nguyên liệu đến thị trường được duy trì, chỉ có sản vật đặc trưng là chưa đủ. Năng lực chế biến, khả năng tổ chức sản xuất và một đầu ra ổn định vẫn là những yếu tố quyết định để lợi thế bản địa thực sự được chuyển hóa thành giá trị kinh tế.

Từ sản vật địa phương đến sinh kế của người dân

Tại thôn Tống Pu, xã Bình An, tỉnh Tuyên Quang, Hợp tác xã Nông lâm sản Triệu Thị Mây đang lựa chọn măng rừng và mật ong làm những sản phẩm chính để phát triển. Tuy nhiên, quy mô chế biến hiện vẫn còn hạn chế, phần lớn các công đoạn được thực hiện thủ công, chưa có nhiều máy móc hỗ trợ.

Theo bà Triệu Thị Mây, Phó Giám đốc Hợp tác xã Nông lâm sản Triệu Thị Mây, đây cũng là một trong những khó khăn ảnh hưởng đến khả năng nâng sản lượng và hoàn thiện sản phẩm. Với mật ong, hợp tác xã mong muốn có thiết bị phục vụ quá trình xử lý sản phẩm; trong khi với măng, việc đầu tư thiết bị sấy có thể giúp chủ động hơn trong chế biến và nâng lượng hàng cung ứng ra thị trường. Hiện nay, khi các khâu vẫn chủ yếu dựa vào lao động thủ công, khả năng mở rộng quy mô còn những giới hạn nhất định.

Khó khăn về chế biến cũng cho thấy một thực tế: với sản phẩm vùng cao, có nguyên liệu mới chỉ là điểm khởi đầu. Để nguồn nguyên liệu ấy trở thành hàng hóa có khả năng cạnh tranh, quá trình sơ chế, chế biến, hoàn thiện sản phẩm và tổ chức tiêu thụ cần được nâng lên tương ứng. Khi năng lực chế biến chưa theo kịp, khả năng gia tăng sản lượng, ổn định chất lượng và đáp ứng những yêu cầu mới của thị trường cũng khó được cải thiện.

Song, giá trị của việc phát triển sản phẩm địa phương không chỉ nằm ở hoạt động của một hợp tác xã. Phía sau măng rừng được sơ chế, mật ong được đưa ra thị trường còn là mối liên kết với những người dân đang trực tiếp tạo ra hoặc khai thác nguồn nguyên liệu.

Hiện Hợp tác xã Nông lâm sản Triệu Thị Mây tạo việc làm chính thức cho 7 lao động trẻ tại địa phương, đồng thời sử dụng thêm lao động thời vụ là người dân xung quanh. Với nguồn nguyên liệu mà hợp tác xã không thể tự khai thác hết, đơn vị tổ chức thu mua từ bà con để tiếp tục sơ chế, chế biến.

“Măng rừng này tôi không thể nào đi lấy được hết nên có thu mua của người dân để sơ chế, chế biến. Sau khi được thu mua, mọi người cũng rất vui mừng, phấn khởi vì có thêm thu nhập, qua đó giá trị của sản phẩm cũng được nâng lên”, bà Triệu Thị Mây chia sẻ.

Từ một sản phẩm tưởng như nhỏ bé, mối liên kết giữa người dân và hợp tác xã vì thế tạo ra giá trị theo cả hai chiều. Người dân có thêm nơi tiêu thụ nguồn nguyên liệu, trong khi hợp tác xã có điều kiện tập hợp sản phẩm, tổ chức sơ chế và đưa hàng hóa ra thị trường. Khi mối liên kết được duy trì, đầu ra của hợp tác xã cũng đồng thời trở thành một phần đầu ra cho sản vật của bà con.

Đây là yếu tố đặc biệt quan trọng đối với vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, nơi sản xuất thường phân tán và quy mô từng hộ còn nhỏ. Thay vì mỗi người tự tìm nơi tiêu thụ, hợp tác xã có thể đóng vai trò tập hợp nguồn nguyên liệu, tổ chức chế biến và kết nối với thị trường, qua đó tạo thêm giá trị cho sản phẩm trước khi đến tay người tiêu dùng.

Để đầu ra tạo thêm giá trị cho vùng nguyên liệu

Muốn mối liên kết giữa hợp tác xã và người dân vùng nguyên liệu được duy trì, thị trường vẫn là một trong những yếu tố quan trọng. Khi sản phẩm có đầu ra ổn định, hợp tác xã mới có thêm cơ sở mở rộng sản xuất, tăng khả năng thu mua nguyên liệu và tạo việc làm. Ngược lại, nếu thị trường thiếu ổn định, tác động không chỉ dừng lại ở cơ sở chế biến mà còn ảnh hưởng tới những hộ dân tham gia cung cấp nguyên liệu.

Từ thực tế đó, xúc tiến thương mại trở thành cầu nối để sản phẩm vùng cao tìm kiếm thị trường phù hợp. Những hoạt động kết nối với doanh nghiệp phân phối, giới thiệu sản phẩm và mở rộng kênh bán hàng không chỉ đưa sản phẩm đến gần hơn với người tiêu dùng, mà còn giúp các chủ thể sản xuất nắm bắt nhu cầu thị trường, từ đó từng bước hoàn thiện sản phẩm và tổ chức sản xuất phù hợp hơn.

Tại Tuyên Quang, cùng với phát triển hạ tầng thương mại, các hoạt động xúc tiến, kết nối giao thương và chuyển đổi số đang được triển khai nhằm mở thêm không gian tiêu thụ cho nông sản, sản phẩm OCOP và các sản phẩm đặc trưng của địa phương.

Theo ông Nguyễn Tuấn Hưng - Phó Giám đốc Sở Công Thương Tuyên Quang, địa phương đang hỗ trợ doanh nghiệp, hợp tác xã và hộ kinh doanh từ sản xuất đến lưu thông, phân phối, trong đó chú trọng xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường. Cùng với việc đưa các sản phẩm đặc trưng, thế mạnh và sản phẩm OCOP lên các nền tảng thương mại điện tử, hoạt động hỗ trợ còn hướng tới kỹ thuật sản xuất, mã vùng trồng, bao bì, nhãn mác, nhằm giúp sản phẩm đáp ứng tốt hơn yêu cầu của thị trường.

Từ những hoạt động kết nối đó, Hợp tác xã Nông lâm sản Triệu Thị Mây cũng đã có thêm điều kiện tiếp cận thị trường. Bà Triệu Thị Mây cho biết, hợp tác xã đã nhận được sự hỗ trợ của Sở Công Thương trong việc tham gia các hoạt động xúc tiến, qua đó có thêm cơ hội tiếp cận khách hàng và thúc đẩy tiêu thụ sản phẩm.

Tuy nhiên, mở rộng thị trường mới là một phía của bài toán. Với những hợp tác xã đang từng bước phát triển sản phẩm từ nguồn nguyên liệu bản địa, năng lực sơ chế, chế biến cũng cần được nâng lên tương ứng để đáp ứng nhu cầu thị trường.

Thực tế tại Hợp tác xã Nông lâm sản Triệu Thị Mây cho thấy, khi nhiều công đoạn vẫn chủ yếu thực hiện thủ công, khả năng nâng sản lượng và hoàn thiện sản phẩm còn những giới hạn nhất định. Với mật ong, hợp tác xã mong muốn có thêm thiết bị phục vụ xử lý sản phẩm; với măng, máy sấy được kỳ vọng giúp cơ sở chủ động hơn trong chế biến, kéo dài khả năng bảo quản và nâng lượng hàng cung ứng ra thị trường.

Bởi vậy, xúc tiến thương mại và nâng năng lực chế biến cần được triển khai song hành. Nếu thị trường được mở rộng nhưng năng lực sản xuất chưa đáp ứng, cơ hội kết nối khó chuyển thành đầu ra lâu dài. Ngược lại, đầu tư máy móc, nâng sản lượng nhưng thiếu thị trường tiêu thụ cũng có thể tạo thêm áp lực đối với những cơ sở quy mô nhỏ.

Khi hai mắt xích sản xuất và thị trường được kết nối phù hợp, giá trị tạo ra cũng có điều kiện lan tỏa trở lại vùng nguyên liệu. Hợp tác xã có thêm dư địa mở rộng sản xuất và thu mua; người dân có thêm nơi tiêu thụ măng rừng và các sản vật địa phương, từ đó gia tăng thu nhập và duy trì nguồn nguyên liệu.

Phía sau việc một sản phẩm được mở rộng thị trường vì thế là cả một chuỗi giá trị cần được duy trì, từ vùng nguyên liệu, thu mua, chế biến đến tiêu thụ. Khi từng mắt xích được củng cố, măng rừng, mật ong và những sản vật của miền núi không chỉ có cơ hội nâng cao giá trị, mà còn tạo thêm việc làm, thu nhập và động lực để người dân tiếp tục gìn giữ, khai thác hiệu quả những lợi thế sẵn có của địa phương.