Doanh nghiệp không thể chủ quan

Hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng, các Hiệp định thương mại tự do (FTA), trong đó có Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP) đang mở ra nhiều cơ hội để doanh nghiệp Việt Nam mở rộng thị trường xuất khẩu. Tuy nhiên, song hành với cơ hội là những thách thức ngày càng lớn khi xu hướng điều tra phòng vệ thương mại (PVTM) trên thế giới liên tục gia tăng, với phạm vi điều tra rộng hơn, yêu cầu khắt khe hơn và nhiều hình thức điều tra mới.

Theo bà Nguyễn Hằng Nga, Phòng xử lý Phòng vệ thương mại nước ngoài, Cục PTVM (Bộ Công Thương), PVTM là quy định hợp pháp theo quy định của Tổ chức Thương mại thế giới (WTO) và các Hiệp định thương mại tự do (FTA). Đối với những nền kinh tế có kim ngạch xuất khẩu càng lớn thì nguy cơ trở thành đối tượng của các biện pháp PVTM cũng càng cao.

Không chỉ dừng lại ở các biện pháp PVTM truyền thống, nhiều quốc gia hiện còn sử dụng đồng thời nhiều công cụ thương mại khác nhằm kiểm soát hàng hóa nhập khẩu. Đó là các lệnh cấm hoặc hạn chế nhập khẩu đối với một số sản phẩm hoặc doanh nghiệp cụ thể; các yêu cầu liên quan đến lao động cưỡng bức, môi trường, truy xuất nguồn gốc cũng như các biện pháp kiểm soát chuỗi cung ứng.

Mặc dù các công cụ nêu trên không được xếp vào nhóm PVTM theo nghĩa truyền thống, nhưng trên thực tế lại có tác động đáng kể đến khả năng tiếp cận thị trường của doanh nghiệp xuất khẩu. Những yêu cầu mới này không chỉ làm gia tăng chi phí tuân thủ mà còn trở thành các rào cản thương mại mới mà doanh nghiệp phải đối mặt nếu muốn duy trì và mở rộng thị trường xuất khẩu.

Theo bà Nguyễn Hằng Nga, xu hướng điều tra PVTM hiện nay đang có nhiều thay đổi theo hướng ngày càng nghiêm ngặt hơn. Đó là, phạm vi sản phẩm bị điều tra ngày càng đa dạng, các vụ điều tra không chỉ tập trung ở một số ngành hàng truyền thống, các vụ việc điều tra đã mở rộng sang nhiều lĩnh vực khác nhau.

Bên cạnh đó, các cơ quan điều tra nước ngoài cũng thường xuyên áp dụng hình thức điều tra "kép", điều tra "chùm", khiến doanh nghiệp phải đối mặt với áp lực lớn hơn trong quá trình cung cấp thông tin và chứng minh hoạt động sản xuất, kinh doanh. Một đặc điểm đáng chú ý khác là xu hướng điều tra ngày càng khắt khe hơn, trong khi mức thuế PVTM được áp dụng cũng ở mức cao hơn do các vấn đề liên quan đến kinh tế thị trường hoặc tình hình thị trường đặc biệt.

Theo thống kê, các mặt hàng thường xuyên bị điều tra gồm thép, sợi, nhựa, săm lốp xe, giấy, nhôm, gỗ, đồng, xi măng, gạch ốp lát, hóa chất, thủy sản và da giày. Riêng trong khuôn khổ Hiệp định RCEP, tính đến tháng 5/2026 đã có 87 vụ việc điều tra phòng vệ thương mại đối với hàng hóa Việt Nam. Trong đó, nhóm các nước ASEAN là khu vực điều tra thường xuyên nhất, gồm Indonesia với 19 vụ, Philippines 18 vụ, Malaysia 12 vụ, tiếp theo là Thái Lan và Úc.

Đáng chú ý, Úc được đánh giá là thị trường điều tra PVTM tích cực nhất đối với hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam trong khối RCEP. Số lượng vụ việc tăng đáng kể từ năm 2026, đạt mức cao nhất vào năm 2020 và trong hai năm gần đây tiếp tục có xu hướng tăng trở lại. Tuy nhiên, theo đánh giá của Cục Phòng vệ thương mại, hệ thống điều tra của Úc được thực hiện theo hướng minh bạch, khách quan và đánh giá cao mức độ hợp tác của doanh nghiệp.

Các ngành hàng thường xuyên bị điều tra tại thị trường này chủ yếu là thép; kim loại như nhôm, đồng; các sản phẩm hóa chất; giấy A4; vật liệu xây dựng gồm kính nổi, tấm phủ xi măng, dây cáp điện, vôi công nghiệp; tháp gió; thực phẩm chế biến và bánh xe đường sắt. Trước đặc điểm điều tra của thị trường Úc, Cục PVTM khuyến nghị doanh nghiệp cần hợp tác tốt với cơ quan điều tra, đáp ứng đúng thời hạn và đầy đủ các thủ tục theo quy định. Đồng thời, doanh nghiệp cần chuẩn bị hệ thống kế toán cũng như hồ sơ chi phí theo chuẩn quốc tế để bảo đảm khả năng chứng minh khi cần thiết.

Đối với nhóm các nước ASEAN, đây hiện là khu vực điều tra PVTM tích cực nhất đối với hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam trong khối RCEP với 59 vụ việc, chiếm 68% tổng số vụ việc trong RCEP. Các ngành hàng bị điều tra chủ yếu gồm thép, vải - sợi, xi măng, gạch ốp lát, gạo, nhựa và giấy. Từ thực tiễn điều tra của các nước ASEAN, doanh nghiệp không chỉ cần hợp tác đầy đủ với cơ quan điều tra, tuân thủ đúng quy trình, thời hạn và thủ tục theo quy định mà còn phải chuẩn bị hệ thống kế toán, hồ sơ chi phí theo chuẩn quốc tế. Bên cạnh đó, doanh nghiệp cần chuẩn bị đầy đủ dữ liệu và các lập luận phản biện, thay vì chỉ dựa vào các số liệu thương mại đơn thuần.

Chủ động phòng ngừa để giảm thiểu rủi ro

Trước làn sóng điều tra PVTM ngày càng gia tăng, Bộ Công Thương đang đẩy mạnh nhiều giải pháp nhằm hỗ trợ doanh nghiệp nâng cao khả năng ứng phó, trong đó trọng tâm là công tác cảnh báo sớm để doanh nghiệp chủ động xây dựng phương án xử lý ngay từ khi xuất hiện nguy cơ bị điều tra.

Theo đó, Bộ Công Thương định kỳ đưa ra danh sách cảnh báo sớm cho doanh nghiệp và các hiệp hội ngành hàng tham khảo, qua đó chủ động điều chỉnh hoạt động sản xuất, xuất khẩu phù hợp với diễn biến thị trường. Đồng thời, Bộ thường xuyên trao đổi với các hiệp hội và doanh nghiệp để cung cấp thông tin, cập nhật diễn biến các vụ việc cũng như thống nhất phương án ứng phó. Hoạt động này được triển khai thông qua các công văn thông báo, các cuộc họp với doanh nghiệp và hiệp hội, đồng thời duy trì đầu mối liên lạc thường xuyên trong suốt quá trình xử lý vụ việc.

Cùng với đó, Bộ Công Thương tăng cường tư vấn pháp lý, hướng dẫn quy trình, thủ tục điều tra cũng như phổ biến các quy định và thông lệ điều tra của nước khởi kiện, từ đó đưa ra các khuyến nghị và hướng xử lý cụ thể cho doanh nghiệp. Các hoạt động này được thực hiện thông qua các cuộc họp, hội thảo, chương trình đào tạo chuyên sâu và các buổi tư vấn định hướng xử lý dành cho từng nhóm doanh nghiệp hoặc hiệp hội khi có yêu cầu.

Không chỉ hỗ trợ doanh nghiệp trong nước, Bộ Công Thương còn chủ động trao đổi, tham vấn với cơ quan điều tra nước ngoài về các khía cạnh pháp lý và thực tiễn của vụ việc, đồng thời đề nghị các cơ quan này tuân thủ đầy đủ các quy định của WTO. Trong nhiều vụ việc, Bộ Công Thương đã có thư, bản đệ trình hoặc bài tham luận nêu rõ quan điểm và lập luận nhằm hỗ trợ doanh nghiệp, hiệp hội khi có yêu cầu.

Theo Cục PVTM, nhận thức của doanh nghiệp về PVTM hiện đã từng bước được nâng lên. Nhiều doanh nghiệp đã xác định điều tra PVTM là hoạt động bình thường trong thương mại quốc tế và chủ động xây dựng phương án ứng phó, thậm chí thành lập bộ phận chuyên trách về PVTM. Hệ thống cảnh báo sớm về PVTM cũng đang phát huy hiệu quả, trong khi kênh liên hệ với các luật sư trong nước và nước nhập khẩu đã được thiết lập. Hệ thống Thương vụ Việt Nam ở nước ngoài cũng đang hỗ trợ tích cực cho Cục Phòng vệ thương mại trong quá trình xử lý các vụ việc.

Nhờ sự phối hợp này, Cục PVTM đã hỗ trợ doanh nghiệp xuất khẩu ứng phó để chấm dứt gần 50% số vụ việc PVTM của nước ngoài. Riêng tại thị trường Úc, nhiều vụ việc chống bán phá giá và chống trợ cấp đã được chấm dứt, gồm các sản phẩm ống thép chính xác, dây đai thép phủ màu, ống đồng, nhôm ép và amoni nitrat. Đối với Philippines, cơ quan điều tra đã chấm dứt điều tra tự vệ đối với gạo năm 2019; dừng điều tra ba vụ việc tự vệ đối với thép mạ kẽm, thép mạ hợp kim nhôm kẽm và thép phủ màu năm 2021; không áp thuế tự vệ đối với hạt nhựa năm 2022; vỏ bình ga bằng thép nhập khẩu năm 2023 và giấy bìa gợn sóng năm 2025.

Tuy nhiên, dù đã đạt được nhiều kết quả tích cực, Cục PVTM cũng cho rằng công tác hỗ trợ doanh nghiệp vẫn gặp không ít khó khăn do hạn chế về nguồn lực và cơ chế phối hợp trong khi khối lượng công việc lớn, thời gian xử lý lại gấp. Bên cạnh đó, mặc dù phần lớn các doanh nghiệp lớn đã có nhận thức, kinh nghiệm và chủ động xử lý các vụ việc PVTM, song vẫn còn tâm lý chủ quan khi tham gia điều tra. Trong khi đó, đa số doanh nghiệp Việt Nam là doanh nghiệp vừa và nhỏ, còn hạn chế cả về kiến thức phòng vệ thương mại lẫn nguồn lực xử lý, dẫn đến tình trạng bị động khi bị điều tra và ảnh hưởng đến kết quả của vụ việc.

Từ thực tiễn đó, Cục PVTM khuyến nghị doanh nghiệp xuất khẩu cần chủ động tìm hiểu các quy định pháp luật cũng như thực tiễn điều tra PVTM của nước nhập khẩu; thường xuyên theo dõi các thông tin cảnh báo sớm, đồng thời thiết lập kênh thông tin với các đối tác nhập khẩu, hiệp hội và ngành hàng để kịp thời cập nhật diễn biến thị trường; tăng cường năng lực cạnh tranh bằng chất lượng sản phẩm, hạn chế cạnh tranh bằng giá; nâng cao chuỗi giá trị của sản phẩm.

Bên cạnh đó, doanh nghiệp cần tăng cường sử dụng nguyên liệu được sản xuất trong nước hoặc từ các nguồn cung không bị nước nhập khẩu áp dụng các biện pháp PVTM, qua đó nâng tỷ lệ giá trị gia tăng tạo ra tại Việt Nam; triển khai hệ thống quản lý và truy xuất nguồn gốc nguyên liệu rõ ràng, minh bạch; duy trì hệ thống sổ sách kế toán theo chuẩn quốc tế; lưu giữ đầy đủ hóa đơn, chứng từ để chứng minh khi bị điều tra; đa dạng hóa thị trường xuất khẩu, tìm kiếm các thị trường mới; không tiếp tay cho các hành vi gian lận xuất xứ và lẩn tránh biện pháp PVTM.

Theo khuyến nghị, doanh nghiệp cũng cần xây dựng chiến lược xử lý vụ việc thống nhất, xuyên suốt; bố trí đầy đủ nguồn lực để xử lý các vụ việc, cân nhắc thuê luật sư khi cần thiết; phối hợp đầy đủ, toàn diện, cung cấp thông tin và tài liệu theo yêu cầu của cơ quan điều tra nước ngoài, đồng thời phối hợp chặt chẽ với Cục PVTM trong suốt quá trình xử lý để được hướng dẫn kịp thời.