Trong bối cảnh thương mại toàn cầu biến động nhanh, các biện pháp phòng vệ thương mại gia tăng và yêu cầu về minh bạch chuỗi cung ứng ngày càng khắt khe, vấn đề xuất xứ hàng hóa không còn là câu chuyện kỹ thuật thuần túy. Việc tuân thủ quy tắc xuất xứ ngay từ đầu đang trở thành yếu tố then chốt, không chỉ quyết định khả năng tận dụng ưu đãi thuế quan của doanh nghiệp, mà còn gắn trực tiếp với uy tín hàng hóa và hình ảnh quốc gia trên thị trường quốc tế.

Chia sẻ về vấn đề này, TS. Vũ Văn Tính, giảng viên Khoa Luật - Học viện Hành chính và Quản trị công, cố vấn Công ty Luật TNHH Salus đã đưa ra cảnh báo đáng chú ý về nguy cơ “sai ngay từ đầu” - một thực trạng khá phổ biến, nhất là ở khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME).

Theo ông Tính, trong giai đoạn khởi nghiệp, nhiều doanh nghiệp đặt nặng mục tiêu sinh tồn, doanh thu ngắn hạn, mà chưa chú trọng đúng mức đến việc xây dựng nền tảng tuân thủ, đặc biệt là xuất xứ hàng hóa. Trong khi đó, cơ chế hậu kiểm về xuất xứ hàng hóa đang ngày càng được các nước nhập khẩu siết chặt.

Nhiều thị trường lớn như EU, Mỹ, Nhật Bản không chỉ kiểm tra hồ sơ, mà còn tiến hành xác minh tại chỗ, truy vết toàn bộ chuỗi cung ứng. Một khi bị phát hiện khai sai xuất xứ, doanh nghiệp không chỉ đối mặt với nguy cơ bị truy thu thuế, áp dụng biện pháp phòng vệ thương mại, mà còn có thể bị cấm nhập khẩu, thậm chí chịu chế tài hình sự ở một số thị trường.

“Điều đáng lo là hậu quả không dừng ở một doanh nghiệp. Khi gian lận xuất xứ xảy ra, đối tác có xu hướng siết chặt kiểm tra với cả ngành hàng, thậm chí với hàng hóa từ cả quốc gia xuất khẩu”, ông Tính phân tích. Theo đó, uy tín “Made in Vietnam”, vốn đang được gây dựng nhiều năm có thể bị tổn hại chỉ từ một số vụ việc đơn lẻ.

Để phòng tránh rủi ro, góc độ quản lý, ông Tính cho rằng, ngay từ đầu, doanh nghiệp đã phải xác định rõ lập trường: minh bạch xuất xứ, minh bạch nguyên liệu, minh bạch quy trình sản xuất. Chủ động việc này, doanh nghiệp mới có thể biến xuất xứ thành lợi thế cạnh tranh. 

Thời gian qua, Bộ Công Thương đã triển khai nhiều giải pháp nhằm hỗ trợ doanh nghiệp tuân thủ quy tắc xuất xứ, đặc biệt thông qua cải cách thủ tục hành chính và đẩy mạnh cấp C/O điện tử. Việc số hóa quy trình cấp C/O, liên thông dữ liệu và phân cấp cho địa phương đã giúp giảm đáng kể thời gian, chi phí cho doanh nghiệp, đồng thời nâng cao tính minh bạch và khả năng giám sát. Song song với đó, Bộ Công Thương cũng tăng cường công tác hướng dẫn, tập huấn về quy tắc xuất xứ trong các FTA, giúp doanh nghiệp, nhất là SME hiểu rõ yêu cầu cụ thể của từng thị trường.