AI mở đường cho giao thông thông minh

Tại Hội thảo Di chuyển, trí tuệ nhân tạo (AI) và xã hội: Củng cố tương lai lĩnh vực giao thông vận tải tại Việt Nam do Tạp chí Kinh tế Việt Nam phối hợp với một số đơn vị liên quan tổ chức ngày 21/5, ông Nguyễn Anh Dương, Trưởng phòng Nghiên cứu Tổng hợp và Hội nhập quốc tế, Viện Nghiên cứu Chính sách và Chiến lược (IPSS) cho rằng, AI đang tạo ra những thay đổi sâu rộng trong toàn bộ hệ sinh thái giao thông và logistics.

Riêng tại Hà Nội, đến năm 2025, thành phố đã lắp đặt hơn 1.800 camera AI phục vụ giao thông và an ninh trật tự. Dự kiến trong năm nay, Hà Nội sẽ tiếp tục triển khai thêm hơn 2.100 camera AI mới. Hệ thống này không chỉ giúp phát hiện các hành vi vượt đèn đỏ, đi sai làn hay dừng đỗ sai quy định mà còn mở rộng sang nhận diện các tình huống bất thường trên đường.

Nhìn nhận ở góc độ vĩ mô hơn, ông Nguyễn Anh Dương cho hay, Việt Nam cam kết đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050 tại COP26 thì việc chuyển đổi xanh trong giao thông đang trở thành yêu cầu cấp thiết. Ở quá trình này, AI được xem là một trong những công cụ quan trọng nhất để tối ưu vận hành, giảm tiêu hao nhiên liệu và hạn chế ùn tắc.

Khối doanh nghiệp logistics và vận tải cũng tận dụng AI như một công cụ công nghệ hữu hiệu để nâng hiệu quả vận hành trong bối cảnh chi phí tăng cao và áp lực chuyển đổi xanh ngày càng lớn.

Đại diện một doanh nghiệp logistics cho biết, trước đây việc tối ưu vận tải chủ yếu được thực hiện thủ công. Nhưng khi ứng dụng AI kết hợp GPS, doanh nghiệp có thể theo dõi toàn bộ hành trình xe theo thời gian thực, biết xe đang ở đâu, có ùn tắc hay không, có giao hàng đúng giờ hay không.

Trong kho hàng, AI giúp tự động xác định đơn hàng phù hợp với từng xe để rút ngắn thời gian đóng hàng. Hệ thống cũng có thể theo dõi hành vi tài xế, xác nhận đúng người nhận, đúng thời điểm giao hàng và thậm chí nhận diện chữ ký điện tử của khách hàng.

Nhờ đó, doanh nghiệp giảm được khoảng 80 - 85% thời gian lập kế hoạch và tiết kiệm khoảng 30 - 40% chi phí vận hành do cắt giảm nhiều khâu thủ công.

Bài toán dữ liệu và cơ chế hợp lực công - tư

Tại hội thảo, các diễn giả đều chung quan điểm AI rất quan trọng trong phát triển giao thông thông minh tại Việt Nam. Tuy nhiên, càng đi sâu vào ứng dụng AI, càng bộc lộ những điểm nghẽn cố hữu, trong đó dữ liệu hiện là “nút thắt” lớn nhất.

Hiện dữ liệu giao thông và logistics vẫn phân tán ở nhiều cơ quan khác nhau, thiếu tính liên thông và chuẩn hóa. Trong khi AI muốn hoạt động hiệu quả phải dựa trên dữ liệu đủ lớn.

“Chúng ta đã có nhiều quy định về chia sẻ dữ liệu, nhưng trên thực tế bài toán liên thông dữ liệu vẫn là thách thức rất lớn. Nếu không có dữ liệu đủ lớn, đủ sạch và đủ khả năng kết nối thì rất khó phát triển các hệ thống AI hiệu quả”, ông Nguyễn Anh Dương nhấn mạnh.

Không chỉ thiếu liên thông dữ liệu, khoảng cách về năng lực triển khai giữa các địa phương cũng đang khá lớn. Hà Nội và TP.Hồ Chí Minh hiện là hai đô thị đi nhanh nhất trong phát triển giao thông thông minh, trong khi nhiều địa phương khác còn gặp khó khăn về tài chính, hạ tầng công nghệ và nhân lực.

Chi phí đầu tư cũng là một áp lực không nhỏ. Với doanh nghiệp vận tải và logistics, AI không chỉ là vài phần mềm hay camera thông minh. Phía sau đó là cả hệ thống máy chủ, trung tâm dữ liệu, nền tảng quản trị, nhân lực vận hành và đào tạo. Đặc biệt với doanh nghiệp nhỏ và vừa, việc vừa đầu tư công nghệ, vừa thay đổi quy trình quản trị và tích hợp dữ liệu là bài toán không dễ giải.

Một vấn đề khác khiến doanh nghiệp lo ngại là an toàn dữ liệu. Khi nhân viên tự ý sử dụng các nền tảng AI để xử lý chứng từ, tra mã HS hay lập hồ sơ xuất nhập khẩu, nguy cơ rò rỉ dữ liệu khách hàng trở thành rủi ro hiện hữu.

Chính vì vậy, tại hội thảo, nhiều diễn giả cho rằng, Việt Nam cần sớm hình thành các trung tâm dữ liệu dùng chung hoặc hạ tầng dữ liệu mở ở quy mô quốc gia để doanh nghiệp có thể khai thác an toàn, tránh tình trạng đầu tư manh mún, lãng phí. Và hợp tác công - tư được nhìn nhận là chìa khóa để thúc đẩy AI trong giao thông.

Theo đại diện IPSS, đây không còn là việc riêng của Nhà nước hay doanh nghiệp mà là bài toán cần sự tham gia của nhiều chủ thể khác nhau.

Ở mô hình này, Nhà nước đóng vai trò xây dựng chính sách, tiêu chuẩn liên thông dữ liệu, tiêu chuẩn hạ tầng, tiêu chuẩn đạo đức AI cũng như bảo đảm hài hòa lợi ích xã hội. Trong khi đó, doanh nghiệp sẽ mạnh hơn ở khâu thu thập dữ liệu, xử lý thông tin, phát triển công nghệ và cung cấp dịch vụ vận hành.

Ở góc độ khác, bà Nguyễn Thị Lệ Quyên - Trưởng Ban Hỗ trợ doanh nghiệp, Trung tâm Đổi mới sáng tạo quốc gia cho rằng, hợp tác công - tư hiện nay cần được hiểu rộng hơn, không chỉ dừng ở chia sẻ nguồn lực mà còn là cùng phát triển hạ tầng và xây dựng hệ sinh thái mở.

Theo bà Nguyễn Thị Lệ Quyên, việc Chính phủ thúc đẩy hình thành các trung tâm dữ liệu quốc gia và tích hợp cơ sở dữ liệu sẽ tạo nền tảng quan trọng để doanh nghiệp cùng tham gia khai thác, huấn luyện mô hình AI và phát triển các ứng dụng mới.

Ứng dụng AI trong phát triển giao thông thông minh được nhìn nhận như một giải pháp hữu hiệu nhưng để làm được cần sự phối hợp nhuần nhuyễn giữ khu vực Nhà nước và tư nhân, giữa nguồn lực và cơ chế quản lý.