Nhu cầu tăng vọt, chi phí leo thang

Những diễn biến căng thẳng tại Trung Đông thời gian qua đã nhanh chóng lan rộng tác động ra ngoài phạm vi khu vực, đặc biệt đối với các tuyến vận tải hàng hải quốc tế. Việc eo biển Hormuz bị gián đoạn đã buộc các doanh nghiệp vận tải phải điều chỉnh chiến lược, chuyển hướng sang những tuyến thay thế an toàn hơn.

Trong bối cảnh đó, kênh đào Panama nổi lên như một lựa chọn quan trọng, dù không phải là phương án thay thế trực tiếp về mặt địa lý. Sự dịch chuyển này không chỉ phản ánh nhu cầu đảm bảo an toàn cho hàng hóa và phương tiện vận tải, mà còn cho thấy mức độ phụ thuộc lẫn nhau ngày càng lớn của hệ thống thương mại toàn cầu.

Theo cơ chế vận hành thông thường, các tàu thuyền muốn đi qua kênh đào Panama phải đăng ký trước để được phân bổ lịch trình với mức phí cố định. Tuy nhiên, khi nhu cầu tăng đột biến, các suất đi qua trở nên khan hiếm, buộc những doanh nghiệp không có đặt chỗ phải tham gia đấu giá để giành quyền ưu tiên. Đây là yếu tố trực tiếp đẩy chi phí vận tải tăng mạnh trong thời gian ngắn.

Thực tế cho thấy, nếu không chấp nhận trả mức giá cao, tàu thuyền có thể phải chờ đợi nhiều ngày ngoài khơi thành phố Panama, kéo theo nguy cơ chậm trễ trong giao hàng và phát sinh chi phí lưu kho, bảo hiểm. Chính vì vậy, nhiều doanh nghiệp đã lựa chọn phương án trả thêm hàng trăm nghìn, thậm chí hàng triệu USD để rút ngắn thời gian chờ đợi.

Ông Rodrigo Noriega, luật sư và nhà phân tích tại Panama, nhận định: “Trước tình hình căng thẳng giữa các bên liên quan tại eo biển Hormuz, các doanh nghiệp cho rằng việc đi qua kênh đào Panama an toàn hơn và ít tốn kém hơn”. Theo ông, những biến động này đang tác động trực tiếp tới chuỗi cung ứng toàn cầu, từ việc thay đổi nguồn cung đến điều chỉnh lộ trình vận chuyển.

Số liệu từ cơ quan quản lý kênh đào cho thấy, chi phí cơ bản để một tàu đi qua tuyến này dao động từ 300.000 đến 400.000 USD. Trước đây, khoản phí bổ sung để được ưu tiên thường ở mức 250.000 - 300.000 USD. Tuy nhiên, trong những tuần gần đây, con số này đã tăng lên khoảng 425.000 USD, thậm chí có trường hợp lên tới 4 triệu USD cho một suất đi khẩn cấp.

Đáng chú ý, mức tăng chi phí không xuất phát từ tình trạng ùn tắc kéo dài tại kênh đào, mà chủ yếu do các quyết định điều chỉnh kế hoạch vào phút chót và nhu cầu cấp bách của doanh nghiệp. Như nhận định của ông Ricaurte Vásquez, người đứng đầu kênh đào Panama: “Doanh nghiệp tự quyết định mức giá họ sẵn sàng chi trả tùy theo mức độ cấp thiết”.

Kênh đào Panama và dòng chảy thương mại toàn cầu

Trong cấu trúc của mạng lưới vận tải biển quốc tế, kênh đào Panama giữ vị trí đặc biệt quan trọng khi kết nối trực tiếp Đại Tây Dương và Thái Bình Dương, giúp rút ngắn đáng kể quãng đường di chuyển so với hành trình vòng qua Nam Mỹ. Với chiều dài khoảng 82 km và hệ thống âu tàu đặc thù, tuyến kênh này trở thành một trong những “điểm nút” có tính chiến lược đối với thương mại toàn cầu.

Theo các thống kê, khoảng 5 - 6% tổng thương mại thế giới được vận chuyển qua kênh đào Panama. Tuyến này đặc biệt quan trọng đối với các luồng hàng hóa giữa châu Á và bờ Đông nước Mỹ, cũng như giữa các nền kinh tế lớn ở hai bờ Thái Bình Dương. Các mặt hàng chủ yếu bao gồm linh kiện công nghiệp, nông sản và hàng điện tử tiêu dùng.

Trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu chịu tác động từ nhiều yếu tố bất định, vai trò của kênh đào Panama không chỉ dừng lại ở việc rút ngắn tuyến đường vận tải, mà còn thể hiện ở khả năng điều tiết và phân bổ lại dòng chảy thương mại. Khi một điểm nghẽn chiến lược như eo biển Hormuz gặp sự cố, các tuyến thay thế như Panama trở thành tuyến thay thế quan trọng, giúp giảm bớt áp lực cho hệ thống.

Tuy nhiên, khả năng thay thế của kênh đào Panama là có giới hạn. Do đặc điểm kỹ thuật của hệ thống âu tàu, nhiều tàu chở dầu siêu lớn không thể đi qua tuyến này. Điều đó đồng nghĩa với việc Panama không thể hoàn toàn bù đắp vai trò của các tuyến vận tải năng lượng quy mô lớn tại Trung Đông, mà chỉ đóng vai trò bổ trợ trong việc duy trì dòng chảy thương mại.

Một yếu tố khác là sự phụ thuộc của kênh đào Panama vào điều kiện tự nhiên, đặc biệt là nguồn nước ngọt phục vụ vận hành các âu tàu. Trong những năm gần đây, tình trạng hạn hán đã từng ảnh hưởng đến công suất khai thác của kênh, cho thấy đây cũng là một điểm nghẽn tiềm tàng nếu các điều kiện môi trường không thuận lợi.

Liên quan đến tình hình xung đột tại Trung Đông, Mỹ tiếp tục duy trì và mở rộng các biện pháp phong tỏa đối với các cảng của Iran, trong đó có khu vực eo biển Hormuz. Tối ngày 24/4 (theo giờ Việt Nam), tại cuộc họp báo ở Lầu Năm Góc, Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Pete Hegseth cho biết, lệnh phong tỏa hải quân của Mỹ đối với các cảng của Iran đang được mở rộng và có phạm vi ảnh hưởng trên toàn cầu. Ông nhấn mạnh: “Không ai được phép đi từ eo biển Hormuz đến bất cứ nơi nào trên thế giới mà không có sự cho phép của Hải quân Mỹ”.

Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ cũng tuyên bố rằng, Mỹ sẽ coi những nỗ lực của Iran về việc đặt thuỷ lôi tại eo biển Hormuz là vi phạm lệnh ngừng bắn.

Trong khi đó, người đứng đầu Cơ quan Năng lượng quốc tế (IEA) Fatih Birol cho biết, tình trạng gián đoạn tại  eo biển Hormuz đang lan sang các mặt hàng thiết yếu như phân bón và các sản phẩm hóa dầu, trong đó có lưu huỳnh. Theo ông, những yếu tố này đang tác động trực tiếp đến chuỗi cung ứng toàn cầu. Ông Birol cũng nhấn mạnh, tổng hòa các diễn biến cho thấy thế giới đang phải đối mặt với một cuộc khủng hoảng năng lượng quy mô lớn.