Giám sát thị trường chứng khoán

Trong bối cảnh thị trường chứng khoán Việt Nam bước vào giai đoạn phát triển mới, phương thức giám sát truyền thống đang dần bộc lộ giới hạn. Khi quy mô thị trường mở rộng, sản phẩm tài chính đa dạng và dòng vốn vận động nhanh, cách tiếp cận dựa chủ yếu vào kiểm tra tuân thủ và xử lý hậu kiểm không còn đủ sức kiểm soát các rủi ro mang tính hệ thống.

Những biến động trên thị trường tài chính toàn cầu thời gian qua cho thấy, rủi ro không còn xuất hiện theo từng vụ việc đơn lẻ, mà có xu hướng lan rộng, liên thông giữa các khu vực và loại hình tài sản. Đối với Việt Nam, khi số lượng công ty chứng khoán, quỹ đầu tư và nhà đầu tư cá nhân tăng mạnh, nguy cơ mất cân đối thanh khoản, rủi ro đạo đức hay các hành vi thao túng tinh vi cũng ngày càng gia tăng.

Trong khi đó, năng lực giám sát nếu vẫn dàn trải, thiếu trọng tâm sẽ dẫn đến tình trạng “chạy theo” rủi ro, chỉ phát hiện khi sự việc đã xảy ra. Đây chính là điểm nghẽn lớn nhất cản trở mục tiêu nâng cao chất lượng thị trường và bảo vệ nhà đầu tư một cách thực chất.

Chính từ yêu cầu cấp thiết đó, xu hướng chuyển đổi sang mô hình giám sát dựa trên rủi ro đang trở thành lựa chọn tất yếu của nhiều quốc gia. Thay vì kiểm tra toàn diện mọi chủ thể, cơ quan quản lý tập trung nguồn lực vào các khu vực có nguy cơ cao, sử dụng dữ liệu và công cụ phân tích để nhận diện sớm rủi ro, từ đó chủ động phòng ngừa.

Chương trình làm việc với chủ đề “Chia sẻ kinh nghiệm về giám sát dựa trên rủi ro của Nhật Bản” do Ủy ban Chứng khoán Nhà nước phối hợp với Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản tổ chức ngày 2/4/2026, quy tụ đại diện các cơ quan quản lý, vận hành thị trường cùng các chuyên gia quốc tế, trong đó có ông Ikeda Norichika đến từ Cơ quan Dịch vụ Tài chính Nhật Bản đã minh chứng rõ nét thực tế này.

Tại đây, kinh nghiệm của Nhật Bản cho thấy, giám sát dựa trên rủi ro là một cách tiếp cận mang tính hệ thống. Cơ quan quản lý xây dựng khung giám sát toàn diện đối với các doanh nghiệp kinh doanh công cụ tài chính, kết hợp đánh giá định lượng và định tính để phân loại mức độ rủi ro. Trên cơ sở đó, nguồn lực giám sát được phân bổ hợp lý, tập trung vào những điểm “nóng” có khả năng gây tác động lan tỏa.

Nâng hạng thị trường và áp lực “chuẩn hóa” giám sát

Việc chuyển đổi mô hình giám sát càng trở nên cấp thiết trong bối cảnh thị trường chứng khoán Việt Nam đã được FTSE Russell nâng hạng lên thị trường mới nổi thứ cấp từ tháng 10/2025. Điều này kéo theo những yêu cầu khắt khe hơn về minh bạch, kỷ luật thị trường và năng lực quản lý.

Thực tế cho thấy, các nhà đầu tư tổ chức quốc tế không chỉ quan tâm đến tiềm năng tăng trưởng, mà còn đặc biệt chú trọng đến mức độ an toàn và ổn định của thị trường. Trong đó, hiệu quả giám sát và khả năng kiểm soát rủi ro đóng vai trò quyết định.

Nếu không kịp thời nâng cấp phương thức giám sát, thị trường có thể đối mặt với nghịch lý như quy mô tăng nhanh nhưng chất lượng không theo kịp, dẫn đến rủi ro tích tụ và làm suy giảm niềm tin nhà đầu tư. Ngược lại, một hệ thống giám sát hiệu quả sẽ trở thành “bộ lọc” giúp thị trường phát triển lành mạnh, thu hút dòng vốn dài hạn và bền vững hơn.

Kinh nghiệm từ Nhật Bản cũng chỉ ra rằng, giám sát hiệu quả không thể chỉ dựa vào cơ quan quản lý nhà nước, mà cần sự tham gia của nhiều chủ thể, bao gồm các tổ chức tự quản và hiệp hội nghề nghiệp. Cơ chế phối hợp đa bên giúp tăng cường chia sẻ thông tin, phát hiện sớm rủi ro và nâng cao tính minh bạch của thị trường.

Đối với Việt Nam, điều này đặt ra yêu cầu phải tiếp tục hoàn thiện hệ sinh thái giám sát theo hướng hiện đại: ứng dụng mạnh mẽ công nghệ, xây dựng hệ thống dữ liệu tích hợp và thiết lập các cơ chế cảnh báo sớm. Đồng thời, cần thúc đẩy vai trò của các tổ chức trung gian trong việc giám sát và tự giám sát.

Trong định hướng phát triển đến năm 2030, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước đã xác định rõ mục tiêu tiệm cận các chuẩn mực quốc tế. Để hiện thực hóa mục tiêu này, chuyển đổi sang giám sát dựa trên rủi ro không chỉ là một giải pháp kỹ thuật, mà là một bước cải cách mang tính nền tảng.