Chuyển dịch sang vận tải biển: Công nghệ là chìa khóa

Trong bối cảnh yêu cầu phát triển bền vững ngày càng gia tăng, ngành trái cây và rau quả tươi toàn cầu đang chứng kiến những thay đổi sâu sắc trong phương thức vận chuyển. Tại châu Âu, đặc biệt là khu vực Bắc Âu, các chuỗi siêu thị lớn đã và đang chuyển dịch từ vận tải hàng không, vốn phát thải nhiều khí carbon sang vận tải đường biển, như một phần trong cam kết giảm phát thải khí nhà kính.

Sự chuyển đổi này buộc các quốc gia xuất khẩu, trong đó có Việt Nam, phải nhanh chóng thích ứng về công nghệ, quy trình sản xuất và vận hành chuỗi cung ứng, nhằm duy trì khả năng tiếp cận thị trường và đáp ứng các tiêu chuẩn thương mại phát thải thấp đang ngày càng khắt khe.

Tại Nam Âu, một số nhà bán lẻ vẫn tiếp tục sử dụng vận tải hàng không cho các loại rau củ, trái cây tươi dễ hỏng. Tuy nhiên, tại Bắc Âu, nơi các yêu cầu về môi trường được đặt lên hàng đầu, những chuỗi bán lẻ lớn như Lidl (Đức), ICA (Thụy Điển) và Albert Heijn (Hà Lan) đã công khai tuyên bố hạn chế tối đa, hoặc ngừng hoàn toàn việc nhập khẩu sản phẩm tươi sống bằng đường hàng không. Điều này khiến nhiều mặt hàng từ các nước không giáp biển hoặc có cơ sở hạ tầng logistics hạn chế gặp khó khăn trong việc tiếp cận thị trường. Đặc biệt, các quốc gia như Rwanda, Ethiopia, Zimbabwe, nơi vận tải hàng không đóng vai trò sống còn đang phải đối mặt với nguy cơ suy giảm mạnh sinh kế nông nghiệp.

Một nghiên cứu từ Trung tâm Xúc tiến Nhập khẩu từ các nước đang phát triển (CBI) cho thấy, hàng triệu nông dân châu Phi vẫn phụ thuộc vào vận tải hàng không để xuất khẩu những mặt hàng tươi sống như đậu que, xoài chín cây. Tổ chức COLEAD ước tính, vận tải hàng không đang hỗ trợ trực tiếp ít nhất 1,25 triệu việc làm trong lĩnh vực nông nghiệp tại châu lục này. Do đó, việc chuyển đổi sang hình thức vận tải khác, mà không có sự chuẩn bị kỹ lưỡng về công nghệ và hạ tầng, sẽ ảnh hưởng nghiêm trọng đến chuỗi cung ứng và sinh kế của hàng triệu nông hộ.

Tuy nhiên, vận tải đường biển cũng đang dần khẳng định ưu thế nếu được áp dụng đồng bộ các công nghệ bảo quản hiện đại sau thu hoạch và trong suốt quá trình vận chuyển. Các công nghệ như khí quyển điều khiển (Controlled Atmosphere - CA), bao bì điều chỉnh khí (Modified Atmosphere Packaging - MAP), hệ thống container lạnh hiện đại (reefer), theo dõi thời gian thực (real-time monitoring) và xử lý lạnh (cold treatment) đã cho thấy hiệu quả rõ rệt trong việc duy trì độ tươi ngon của sản phẩm trong hành trình dài nhiều tuần từ vùng trồng đến các cảng lớn ở châu Âu.

Thậm chí, chất ức chế ethylene như 1-MCP, giúp làm chậm quá trình chín tự nhiên của trái cây cũng được sử dụng một cách chọn lọc để kéo dài thời hạn bảo quản. Việc trái cây được xếp hàng tại nguồn, đóng gói và đưa trực tiếp vào container lạnh ngay tại vùng sản xuất cũng giúp hạn chế tác động vật lý và sự thay đổi nhiệt độ, qua đó giảm tỷ lệ hao hụt trong vận chuyển.

Sự phối hợp giữa các bên trong chuỗi cung ứng, từ nông dân, nhà đóng gói, công ty logistics, đến các nhà bán lẻ cũng là điều kiện tiên quyết để thực hiện chuyển đổi thành công. Một ví dụ điển hình là chuyến vận chuyển thử nghiệm hoa hồng từ Kenya đến cảng Rotterdam (Hà Lan) bằng đường biển. Đây là mặt hàng rất nhạy cảm với nhiệt độ, nhưng nhờ công nghệ tiên tiến và sự hợp tác chặt chẽ giữa các bên, hoa hồng vẫn giữ được chất lượng, màu sắc và độ tươi khi đến nơi. Điều này cho thấy, nếu có đầu tư đúng mức và quyết tâm từ cả khu vực công - tư, ngay cả những mặt hàng vốn phụ thuộc tuyệt đối vào vận tải hàng không cũng có thể chuyển đổi thành công.

Doanh nghiệp Việt cần bắt nhịp xu hướng logistics xanh

Với Việt Nam, một trong những quốc gia xuất khẩu mạnh các loại trái cây nhiệt đới như thanh long, xoài, vú sữa, chôm chôm, dừa…xu hướng chuyển đổi từ hàng không sang đường biển đặt ra cả cơ hội và thách thức. Cơ hội nằm ở chỗ chi phí vận tải biển thấp hơn, sản phẩm tiếp cận được thị trường lớn hơn và hình ảnh trái cây Việt được nâng cao trong mắt người tiêu dùng quốc tế. Tuy nhiên, thách thức không nhỏ là việc cần đầu tư mạnh mẽ vào công nghệ bảo quản sau thu hoạch, hệ thống bao bì MAP, container lạnh đạt chuẩn, cũng như đội ngũ nhân lực có kiến thức về quy trình logistics hiện đại.

Bà Nguyễn Thị Hoàng Thúy, Thương vụ Việt Nam tại Thụy Điển cho biết: “Để thành công trong quá trình chuyển đổi, doanh nghiệp Việt Nam cần xây dựng kế hoạch thu hoạch, đóng gói, vận chuyển đồng bộ và khoa học, phù hợp với thời gian vận chuyển đường biển kéo dài hơn so với đường hàng không”.

“Đồng thời, các doanh nghiệp phải chủ động nắm bắt và tuân thủ các quy định mới của EU liên quan đến khí thải carbon, an toàn thực phẩm, kiểm dịch thực vật và truy xuất nguồn gốc. Việc ứng dụng công cụ số để theo dõi hành trình, kiểm soát chất lượng hàng hóa theo thời gian thực cũng sẽ góp phần nâng cao tính minh bạch, uy tín thương hiệu và tạo lòng tin từ thị trường nhập khẩu”, bà Nguyễn Thị Hoàng Thúy nhấn mạnh.

Vận tải đường biển không chỉ là giải pháp thích ứng với xu thế toàn cầu mà còn là hướng đi dài hạn giúp ngành trái cây Việt Nam nâng tầm thương hiệu, tiết kiệm chi phí và tiếp cận các thị trường khó tính. Trong kỷ nguyên thương mại xanh, việc chuyển đổi phương thức vận chuyển không đơn thuần là một thay đổi kỹ thuật, mà là quá trình tái cấu trúc toàn diện chuỗi giá trị nông sản, với sự tham gia của công nghệ, chính sách và tinh thần hợp tác quốc tế.