Nhiều "điểm nghẽn" cần được tháo gỡ

Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP) được ký kết giữa 10 nước ASEAN và 5 nước đối tác của ASEAN gồm Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Australia và New Zealand vào ngày 15/11/2020, chính thức có hiệu lực từ ngày 1/1/2022. Đến nay, Hiệp định RCEP đã có hiệu lực với tất cả các nước ký kết.

RCEP kết nối 4 Hiệp định thương mại tự do (FTA) ASEAN+ hiện hành nhưng áp dụng thống nhất một bộ quy tắc xuất xứ chung, qua đó giúp đa dạng hóa nguồn nguyên liệu và thúc đẩy phát triển các chuỗi cung ứng khu vực. Đồng thời, việc thiết lập một bộ quy tắc xuất xứ chung cho toàn bộ khu vực RCEP giúp doanh nghiệp dễ dàng sử dụng nguyên liệu, linh kiện từ nhiều nước thành viên mà vẫn được hưởng ưu đãi thuế quan.

Như vậy, có thể thấy, Hiệp định RCEP mang đến cho doanh nghiệp cơ hội tham gia khu vực tự do thương mại lớn nhất thế giới, tham gia các chuỗi cung ứng mới nhờ bộ quy tắc xuất xứ hài hòa và thuận lợi hóa thương mại; thiết lập thị trường xuất khẩu ổn định lâu dài; thu hút đầu tư trực tiếp; tạo môi trường đầu tư, kinh doanh minh bạch; nâng cao năng lực cạnh tranh, thúc đẩy tái cấu trúc kinh tế.

Sau hơn 4 năm thực thi, Hiệp định RCEP đã và đang mở ra không gian thị trường lớn nhất thế giới cho doanh nghiệp Việt Nam. Theo Vụ Chính sách thương mại đa biên (Bộ Công Thương), năm 2025, tổng kim ngạch thương mại của Việt Nam với các nước thành viên RCEP đạt gần 503 tỷ USD, trong đó xuất khẩu đạt khoảng 171 tỷ USD, tăng hơn 30% so với thời điểm Hiệp định bắt đầu có hiệu lực vào năm 2022.

Tuy vậy, dù mang lại rất nhiều cơ hội nhưng nhận thức và mức độ hiểu biết về RCEP của doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa được nhìn nhận vẫn còn hạn chế, dẫn đến tỷ lệ tận dụng ưu đãi từ hiệp định chưa cao.

Theo báo cáo "Đánh giá hiệu quả tận dụng Hiệp định RCEP của doanh nghiệp Việt Nam" về kết quả khảo sát được thực hiện với 1.360 doanh nghiệp xuất nhập khẩu tại 34 tỉnh, thành phố có hoạt động xuất nhập khẩu trong giai đoạn 2023 - 2024, do Trường Đại học Ngoại thương công bố tháng 6/2026 cho thấy, rào cản lớn nhất trong việc tận dụng Hiệp RCEP định là doanh nghiệp gặp nhiều trở ngại, chủ yếu xuất phát từ sự hạn chế trong việc nắm bắt các quy định của RCEP và thiếu hụt thông tin thị trường. Cụ thể, có tới 39,3% doanh nghiệp được khảo sát không hiểu các quy định của RCEP; 23,5% doanh nghiệp cho biết thiếu thông tin thị trường là rào cản lớn; 19,6% doanh nghiệp lo ngại về việc phải thay đổi quy trình sản xuất, kinh doanh.

Bên cạnh đó, PGS.TS Đào Ngọc Tiến - Giám đốc Phân hiệu Trường Đại học Ngoại thương tại TP. Hồ Chí Minh cho biết, mức độ chuyển đổi số của doanh nghiệp còn hạn chế, phụ thuộc cao vào các quy trình thủ công, truyền thống, với 46,9% doanh nghiệp được khảo sát vẫn dựa vào phương thức này. Việc áp dụng các hình thức số hóa tiên tiến cũng còn hạn chế khi chỉ 15,2% doanh nghiệp số hóa toàn diện. Quy trình giấy tờ vẫn gắn bó chặt chẽ với hoạt động kinh doanh của phần lớn doanh nghiệp Việt Nam.

Trao đổi với Báo Công Thương, Luật sư Nguyễn Thanh Hà - Chủ tịch Công ty Luật SB LAW cho rằng, việc vẫn còn nhiều doanh nghiệp chưa hiểu đầy đủ các quy định của RCEP phản ánh khoảng trống đáng kể về năng lực tuân thủ pháp luật trong hoạt động hội nhập. Trên thực tế, không ít doanh nghiệp chưa nắm rõ quy tắc xuất xứ, điều kiện hưởng ưu đãi thuế quan, các yêu cầu về chứng từ hay quy trình chứng nhận xuất xứ. Hệ quả là dù hàng hóa đáp ứng yêu cầu về chất lượng nhưng vẫn không được hưởng ưu đãi thuế theo cam kết.

"Hội nhập không chỉ là hiểu văn bản pháp luật mà còn phải hiểu hệ thống pháp luật của từng thị trường, các tiêu chuẩn kỹ thuật, quy định về kiểm dịch, môi trường, truy xuất nguồn gốc hay trách nhiệm xã hội. Nếu không cập nhật đầy đủ những quy định này, doanh nghiệp rất dễ gặp rủi ro trong quá trình xuất khẩu", Luật sư Nguyễn Thanh Hà nhấn mạnh. 

Không chỉ vậy, RCEP tạo ra một môi trường cạnh tranh mới, đòi hỏi doanh nghiệp phải tái cấu trúc hoạt động sản xuất, chuỗi cung ứng và phương thức quản trị. Tuy nhiên, nhiều doanh nghiệp vẫn lựa chọn mô hình kinh doanh truyền thống. Đây chính là "điểm nghẽn" cần được tháo gỡ nếu muốn tận dụng hiệu quả các cam kết của Hiệp định.

Về vấn đề này, TS. Tô Hoài Nam - Phó Chủ tịch thường trực kiêm Tổng thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam cũng cho rằng, khả năng tham gia sâu vào chuỗi cung ứng khu vực của doanh nghiệp còn thấp do quy mô vốn nhỏ, trình độ công nghệ chưa đồng đều, đồng thời thiếu liên kết với các doanh nghiệp đầu chuỗi hoặc doanh nghiệp FDI. Ngoài ra, việc chuyển đổi số trong hoạt động thương mại, xuất nhập khẩu của khối doanh nghiệp này cũng còn chậm, khiến doanh nghiệp khó tận dụng các nền tảng thương mại điện tử xuyên biên giới hay các công cụ quản trị rủi ro tỷ giá, rủi ro thị trường trong bối cảnh thương mại quốc tế nhiều biến động.

Chủ động đầu tư vào năng lực đổi mới sáng tạo

RCEP là hiệp định có quy mô thị trường lớn nhất thế giới, với khoảng 30% dân số thế giới, chiếm khoảng 30% GDP toàn cầu và khoảng 30% thương mại toàn cầu.  

Theo đó, nhằm khai thác dư địa RCEP, báo cáo "Đánh giá hiệu quả tận dụng Hiệp định RCEP của doanh nghiệp Việt Nam" chỉ rõ, doanh nghiệp có nhu cầu cao hơn đối với các chương trình hướng dẫn kỹ thuật thực hành thay vì các chiến dịch nâng cao nhận thức chung. Trong đó, điều doanh nghiệp thực sự cần là đào tạo về quy tắc xuất xứ (ROO), ưu đãi thuế quan và xúc tiến thương mại.

Từ thực tế đó, báo cáo đề xuất, cơ quan quản lý cần cung cấp đào tạo kỹ thuật thực tiễn cho doanh nghiệp bằng cách tăng cường các chương trình hướng dẫn và hỗ trợ chuyên biệt, giúp doanh nghiệp tận dụng RCEP trong các giao dịch thực tế, đặc biệt đối với các quy định phức tạp như cộng gộp khu vực, giải quyết tranh chấp, kiểm tra sau thông quan.

Bên cạnh đó, cần đa dạng hóa và cải thiện các kênh cung cấp thông tin về RCEP thông qua phát triển các cổng thông tin kiến thức số, cơ sở dữ liệu theo ngành, thông qua các hiệp hội doanh nghiệp, nhằm giảm sự phụ thuộc quá mức vào một số ít kênh thông tin từ các cơ quan trung ương. Đồng thời đẩy nhanh chuyển đổi số trong thương mại, thông qua cải thiện tốc độ xử lý của các nền tảng số, tăng cường hỗ trợ thương mại điện tử xuyên biên giới, hệ thống thanh toán số và quản lý rủi ro tỷ giá.

Về phía doanh nghiệp, cần chủ động nâng cao năng lực trong việc tận dụng RCEP thông qua đầu tư vào đào tạo nhân sự, nâng cao kiến thức về pháp lý và tuân thủ thương mại; xây dựng đội ngũ chuyên trách phụ trách triển khai và theo dõi việc thực hiện các FTA; chủ động khai thác các lợi ích của RCEP ngoài các quy định truyền thống, đặc biệt chú trọng các cơ chế như cộng gộp khu vực, tạo thuận lợi thương mại số, tích hợp chuỗi cung ứng và đa dạng hóa thị trường trong các nước thành viên RCEP.

Doanh nghiệp cũng cần đẩy nhanh chuyển đổi số để giảm sự phụ thuộc vào quy trình thủ công, dựa trên giấy tờ; tăng cường đầu tư vào hạ tầng số và kỹ năng số cho lực lượng lao động; đồng thời tăng cường năng lực quản trị rủi ro trong thương mại xuyên biên giới.  theo dõi chặt chẽ biến động của thị trường khu vực, từ đó nâng cao năng lực cạnh tranh và khả năng thích ứng thị trường trong bối cảnh cạnh tranh khu vực gia tăng dưới tác động của RCEP.

Về mặt pháp lý, theo Luật sư Nguyễn Thanh Hà, doanh nghiệp cần chuyển từ tư duy "tuân thủ khi có yêu cầu" sang tư duy "quản trị tuân thủ". Điều này đồng nghĩa với việc tích hợp các yêu cầu của RCEP vào chiến lược kinh doanh ngay từ đầu, từ lựa chọn thị trường, lựa chọn đối tác, xây dựng chuỗi cung ứng đến thiết kế hợp đồng và quản trị rủi ro pháp lý. Song song với đó, doanh nghiệp cần chủ động đầu tư vào năng lực đổi mới sáng tạo, bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ, xây dựng thương hiệu và đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế về môi trường, lao động, phát triển bền vững.

"Ngoài ra, cần tăng cường hơn nữa cơ chế phối hợp giữa cơ quan quản lý nhà nước, hiệp hội ngành hàng và cộng đồng doanh nghiệp trong việc phổ biến pháp luật, tư vấn và hỗ trợ thực thi các FTA. Khi doanh nghiệp hiểu đúng, thực hiện đúng và chủ động vận dụng các quy định của RCEP vào hoạt động sản xuất, kinh doanh thì những cam kết của Hiệp định mới thực sự chuyển thành lợi thế cạnh tranh" - Luật sư Nguyễn Thanh Hà nhấn mạnh.

TS. Tô Hoài Nam - Phó Chủ tịch thường trực kiêm Tổng thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam: Việc đẩy mạnh xây dựng một hệ sinh thái hỗ trợ doanh nghiệp phát triển bền vững hết sức cấp thiết, thay vì những chương trình hỗ trợ đơn lẻ, rời rạc như hiện nay. Quan trọng hơn, chính sách cần tạo động lực để doanh nghiệp đầu tư vào năng lực đáp ứng chuẩn mực thị trường, chứ không chỉ hỗ trợ chi phí; bởi lợi thế bền vững trong RCEP cuối cùng vẫn là năng lực giao hàng đúng chuẩn, đúng hạn và với chi phí cạnh tranh.