Là người tiên phong đưa cây mắc ca về trồng tại xã miền núi Thượng Ninh, tỉnh Thanh Hóa, ông Đỗ Trọng Học - Giám đốc Hợp tác xã Thành Phát cũng là người thuyết phục thành công bà con dân tộc thiểu số tại địa phương chuyển đổi cây trồng. Từ đó giúp tăng thu nhập, cải thiện đời sống cho bà con. Trả lời phỏng vấn Báo Công Thương, anh Học chia sẻ những kế hoạch đang ấp ủ về chế biến sâu, mở rộng đầu ra cho sản phẩm từ cây mắc ca.

Mở hướng chuyển đổi sinh kế cho người dân

- Hợp tác xã Thành Phát là một trong những đơn vị tiên phong đưa cây mắc ca vào trồng tại địa phương, ông có thể chia sẻ quá trình phát triển mô hình và những thay đổi trong sản xuất của người dân, đặc biệt là đồng bào dân tộc thiểu số tại xã Thượng Ninh?

Ông Đỗ Trọng Học: Năm 2013, chúng tôi bắt đầu trồng khảo nghiệm khoảng 1,5 ha, tương đương 350 cây mắc ca tại địa phương. Đến năm 2018, cây bắt đầu cho quả, chúng tôi tiến hành sấy thử nghiệm, mang sản phẩm đi giới thiệu, tặng khách hàng dùng thử. Khi người tiêu dùng cảm nhận được chất lượng và bắt đầu có đơn hàng, hợp tác xã tiếp tục đầu tư máy sấy, máy tách vỏ cùng thiết bị phục vụ chế biến.

Hiện nay, diện tích mắc ca của hợp tác xã và các hộ liên kết chủ yếu là đồng bào dân tộc Thổ, Mường, Thái đã mở rộng lên khoảng 75-80 ha. Hợp tác xã có 7 thành viên chính thức và 35 thành viên liên kết. Với các hộ liên kết, chúng tôi hỗ trợ giống, hướng dẫn kỹ thuật sản xuất và tổ chức thu mua sản phẩm. Năm 2026, hợp tác xã thu mua của các thành viên khoảng 15-17 tấn quả mắc ca tươi.

Sản phẩm chủ lực của hợp tác xã hiện là hạt mắc ca sấy tách vỏ, dầu ép từ hạt mắc ca, bánh thuyền mắc ca, trà hữu cơ trồng dưới tán cây mắc ca và mật ong hoa mắc ca.

Sau quá trình đồng hành phát triển mô hình cây mắc ca, sự thay đổi rõ nhất của bà con dân tộc thiểu số là tư duy sản xuất đã thay đổi. Trước đây, bà con chủ yếu trồng keo, sắn, mía, những loại cây đã gắn bó lâu năm với đời sống sản xuất. Khi mô hình mắc ca bước đầu chứng minh hiệu quả, người dân cởi mở hơn với cây trồng mới, mạnh dạn chuyển đổi một phần diện tích đất và tiếp cận phương thức sản xuất có tính toán dài hạn.

Cây mắc ca có thể mang lại thu nhập cao gấp 5-7 lần, thậm chí gấp 10 lần so với cây keo. Chẳng hạn, một ha mắc ca từ năm thứ 7-8 có thể mang lại khoảng 100 triệu đồng mỗi năm, trong khi một ha keo hoặc sắn chỉ đạt khoảng 12-15 triệu đồng/năm.

Mắc ca có đặc điểm phải mất khoảng 4 năm mới bắt đầu cho quả, nhưng sau đó có thể thu hoạch trong 70-80 năm. Vì vậy, đây là cây trồng đòi hỏi người dân kiên trì, có kế hoạch đầu tư lâu dài, không thể nóng vội muốn có thu nhập ngay trong những năm đầu.

Chúng tôi xác định phải làm tốt mô hình hiện có, để những hộ tham gia sản xuất có hiệu quả thực tế, từ đó tạo niềm tin và động lực cho những hộ khác cùng tham gia. Khi vùng trồng được mở rộng, sản lượng tăng lên, hợp tác xã có thêm điều kiện tổ chức thu mua, chế biến và tạo đầu ra, giúp người dân nâng cao thu nhập.

- Hợp tác xã tổ chức thu mua và tiêu thụ mắc ca như thế nào để bảo đảm đầu ra cho người trồng và việc phát triển thị trường hiện còn những khó khăn gì, thưa ông?

Ông Đỗ Trọng Học: Hiện nay, sản phẩm mắc ca của hợp tác xã đã được tiêu thụ trong tỉnh Thanh Hóa và một số địa phương ngoài tỉnh. Khoảng 55% sản lượng được tiêu thụ qua mạng xã hội và thương mại điện tử, còn lại qua kênh bán hàng truyền thống và làm quà tặng.

Hằng năm, chúng tôi tham gia hội chợ, triển lãm và các chương trình xúc tiến thương mại ở cấp tỉnh, cấp xã và cấp quốc gia để giới thiệu sản phẩm, tìm kiếm khách hàng, đối tác. Năm 2023, sản phẩm được công nhận OCOP 3 sao. Năm 2026, hợp tác xã đăng ký đánh giá lại, hướng tới khả năng nâng hạng lên 4 sao nhằm nâng cao uy tín và tạo thêm cơ sở tiếp cận các kênh phân phối.

Tuy nhiên, khó khăn lớn hiện nay là năng lực tiêu thụ chưa theo kịp khả năng sản xuất. Có thời điểm, chúng tôi phải bán bớt nguyên liệu vì hoạt động tiếp thị, tiêu thụ chưa đáp ứng được sản lượng. Ngược lại, một số đối tác yêu cầu cung ứng theo đơn hàng lớn hoặc theo đầu tấn sản phẩm mỗi tháng, nhưng hợp tác xã chưa đủ sản lượng để đáp ứng.

Mở rộng đầu ra, hướng tới phát triển chuỗi giá trị mắc ca

- Trước những khó khăn vừa nêu, hợp tác xã có định hướng gì để đa dạng hóa kênh phân phối, nâng cao giá trị sản phẩm và mở rộng thị trường tiêu thụ mắc ca trong thời gian tới, thưa ông?

Ông Đỗ Trọng Học: Trước tiên, chúng tôi tiếp tục củng cố những mô hình đang có, mở rộng diện tích vùng trồng để nâng sản lượng. Khi vùng nguyên liệu đủ lớn, hợp tác xã mới có thể đáp ứng tốt hơn yêu cầu về số lượng, chất lượng và tính ổn định trong cung ứng cho các đối tác. Song song với đó, chú trọng chế biến sâu, đa dạng hóa sản phẩm giúp khai thác thêm giá trị từ cây mắc ca, thay vì chỉ tập trung tiêu thụ quả tươi hoặc hạt thành phẩm.

Về thị trường, chúng tôi mong muốn tiếp cận sâu hơn vào hệ thống siêu thị, cửa hàng thực phẩm sạch và các cửa hàng kinh doanh nông sản. Đây là những kênh phân phối hợp tác xã chưa khai thác được nhiều. Một mong muốn khác là có doanh nghiệp hoặc đối tác chuyên trách phát triển thị trường.

Hiện nay, chúng tôi phải đảm nhiệm nhiều công đoạn, từ tổ chức sản xuất, thu mua, chế biến đến quảng bá và tiêu thụ. Nếu có sự phân công chuyên môn rõ ràng, hợp tác xã sẽ giảm áp lực ở khâu thị trường, tập trung nguồn lực nâng cao chất lượng sản phẩm và mở rộng vùng nguyên liệu. Đây cũng là hướng cần thiết để hình thành chuỗi liên kết bền vững, trong đó người trồng, hợp tác xã và đơn vị phân phối đều có vai trò rõ ràng.

Chúng tôi cũng muốn đưa sản phẩm đến gần hơn với người tiêu dùng. Hiện khách hàng chủ yếu vẫn là những người có mức thu nhập tương đối cao. Tôi mong muốn mắc ca trở thành sản phẩm phổ thông hơn, để ngày càng nhiều người biết đến và sử dụng.

- Để cây mắc ca thực sự trở thành sinh kế bền vững, tạo thu nhập ổn định cho đồng bào dân tộc thiểu số ở Thượng Ninh, ông mong muốn có thêm sự hỗ trợ gì từ chính quyền địa phương và các đơn vị liên quan?

Ông Đỗ Trọng Học: Theo tôi, để phát triển cây mắc ca bền vững, trước hết phải tạo điều kiện cho người dân mở rộng vùng trồng, đồng thời quan tâm đến khâu tiêu thụ sản phẩm.

Theo đó, chúng tôi mong muốn địa phương tiếp tục hỗ trợ phát triển vùng nguyên liệu, tạo điều kiện để người dân tiếp cận giống cây và kỹ thuật canh tác phù hợp. Đặc biệt, cần có thêm các hoạt động hỗ trợ đầu ra thông qua hội chợ, triển lãm, xúc tiến thương mại và kết nối sản phẩm với các hệ thống phân phối.

Tôi cũng mong muốn các doanh nghiệp, đơn vị phân phối quan tâm hơn đến sản phẩm nông nghiệp địa phương, nhất là những sản phẩm đã có vùng nguyên liệu, quy trình sản xuất và chứng nhận chất lượng. Sự tham gia của doanh nghiệp trong khâu phát triển thị trường sẽ giúp hợp tác xã giải quyết điểm nghẽn tiêu thụ, đồng thời tạo điều kiện để sản xuất phát triển theo nhu cầu thực tế.

Với người dân, đặc biệt là đồng bào dân tộc thiểu số, chuyển từ cây keo, sắn, mía sang mắc ca không chỉ là thay đổi một loại cây trồng mà còn là thay đổi tư duy sản xuất. Bà con phải chấp nhận đầu tư dài hạn, học kỹ thuật mới và tham gia vào chuỗi sản xuất hàng hóa. Vì vậy, quá trình vận động cần kiên trì, có mô hình thực tế để người dân nhìn thấy hiệu quả và làm theo.

Ông Đỗ Trọng Học - Giám đốc Hợp tác xã Thành Phát, xã Thượng Ninh, tỉnh Thanh Hóa: Mong muốn của chúng tôi là xây dựng được vùng nguyên liệu đủ lớn, sản phẩm có thị trường tiêu thụ ổn định, từ đó mở rộng liên kết với nhiều hộ dân hơn. Khi hợp tác xã có đầu ra tốt, việc thu mua sản phẩm cho bà con cũng thuận lợi hơn. Người dân có thêm nguồn thu nhập, đời sống được cải thiện, còn cây mắc ca có điều kiện phát triển thành hướng sinh kế lâu dài tại địa phương.

Trân trọng cảm ơn ông!