Đưa văn hóa vào không gian đô thị và dòng chảy phát triển mới

Trong bối cảnh Hà Nội bước vào giai đoạn phát triển mới với Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm, bài toán phát triển không còn dừng ở mở rộng không gian, xây dựng hạ tầng hay thu hút đầu tư. Một yêu cầu xuyên suốt được đặt ra là phát triển đô thị nhưng không đánh đổi bản sắc văn hóa, coi di sản là nền tảng tạo nên sức sống và lợi thế cạnh tranh bền vững của Thủ đô.

Đây cũng là định hướng nhất quán của Hà Nội khi xác lập mô hình phát triển "Văn hiến - Văn minh - Hiện đại - Hạnh phúc", lấy con người làm trung tâm và văn hóa là trụ cột của phát triển.

Theo số liệu của Chi cục Thống kê Hà Nội, 5 tháng đầu năm 2026, kinh tế Thủ đô tiếp tục duy trì đà tăng trưởng tích cực. Tổng thu ngân sách nhà nước trên địa bàn đạt 373,1 nghìn tỷ đồng, tăng 2,4% so với cùng kỳ năm 2025; tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng đạt 429,1 nghìn tỷ đồng, tăng 13,3%; lượng khách du lịch do các cơ sở lưu trú phục vụ đạt 4,1 triệu lượt, tăng 30,9%.

Những con số này cho thấy Hà Nội đang sở hữu nền tảng kinh tế thuận lợi để hiện thực hóa các mục tiêu phát triển dài hạn. Tuy nhiên, cùng với tăng trưởng kinh tế, thành phố cũng xác định phát triển phải gắn với gìn giữ những giá trị văn hóa nghìn năm, tạo nên bản sắc riêng không thể thay thế của Thủ đô.

Theo Quy hoạch tổng thể Thủ đô, Hà Nội sẽ phát triển theo cấu trúc không gian "đa tầng, đa lớp, đa cực, đa trung tâm", lấy sông Hồng làm trục cảnh quan sinh thái - văn hóa chủ đạo, hình thành 9 cực phát triển, 9 trung tâm lớn và 9 trục động lực.

Trao đổi bên lề Hội nghị công bố Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm và xúc tiến đầu tư năm 2026, Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội Phạm Tuấn Long cho rằng, điểm khác biệt của Hà Nội so với nhiều đô thị khác nằm ở kho tàng di sản đồ sộ được tích lũy qua hàng nghìn năm lịch sử.

Theo ông, Hà Nội hiện là địa phương sở hữu hệ thống di sản lớn nhất cả nước với hàng nghìn di tích lịch sử, văn hóa, kiến trúc, lễ hội và làng nghề truyền thống. Đây không chỉ là dấu ấn của quá trình hình thành Thăng Long - Đông Đô - Hà Nội mà còn là nguồn lực quan trọng để kiến tạo diện mạo đô thị trong tương lai.

"Trong định hướng phát triển 9 cực tăng trưởng mới, chính hệ thống di sản phong phú sẽ tạo nên bản sắc lịch sử,văn hóa và văn hiến của Hà Nội. Đây là nguồn lực, là chất liệu quan trọng để xây dựng và phát triển đô thị trong giai đoạn mới", ông Long nhấn mạnh.

Theo lãnh đạo Sở Văn hóa và Thể thao, nếu trước đây di sản chủ yếu được nhìn nhận dưới góc độ bảo tồn thì nay cách tiếp cận đã thay đổi. Di sản không chỉ cần được gìn giữ mà còn phải được khai thác hợp lý để tạo động lực phát triển kinh tế, du lịch, công nghiệp văn hóa và nâng cao chất lượng sống của người dân.

Sông Hồng: Trục văn hóa của Thủ đô thế kỷ mới

Dù Hà Nội đã có định hướng phát triển mới, coi văn hóa vừa là mục tiêu, vừa là động lực của tăng trưởng, song, một trong những vấn đề được dư luận đặc biệt quan tâm là quá trình chỉnh trang, tái thiết khu vực nội đô lịch sử sẽ được thực hiện như thế nào để vừa hiện đại hóa đô thị, vừa bảo tồn những giá trị truyền thống.

Thông tin thêm về vấn đề này, theo Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội, ngay chính tên gọi "khu vực nội đô lịch sử" đã thể hiện vị trí đặc biệt của khu vực trung tâm trong cấu trúc phát triển mới của Thủ đô.

Khi Hà Nội tiếp tục mở rộng không gian phát triển, khu vực nội đô lịch sử vẫn sẽ giữ vai trò lưu giữ ký ức đô thị, tạo nên dấu ấn riêng của Thăng Long - Hà Nội.

Không chỉ khu vực nội đô, các cực tăng trưởng mới cũng đều sở hữu hệ thống di sản đặc sắc. Có thể kể đến khu vực Hương Sơn với quần thể di tích chùa Hương; Sơn Tây với Thành cổ Sơn Tây, Làng cổ Đường Lâm; hay hệ thống di sản trải dọc các dòng sông như sông Nhuệ, sông Tích, sông Hoàng Giang với Cổ Loa, chùa Trầm, chùa Trăm Gian, chùa Tây Phương, chùa Thầy...

Bên cạnh đó là hàng trăm làng cổ, làng nghề truyền thống đã hình thành từ nhiều thế kỷ trước. Theo ông Long, chính mạng lưới di sản dày đặc này sẽ trở thành "hạt nhân" trong quá trình phát triển các khu đô thị mới, giúp mỗi cực tăng trưởng đều có bản sắc riêng thay vì phát triển theo mô hình đồng dạng.

Đây cũng là cách để Hà Nội tránh tình trạng phát triển đô thị bằng cách xóa bỏ ký ức lịch sử, đồng thời tạo nên sức hấp dẫn lâu dài đối với người dân, nhà đầu tư và khách du lịch.

Để thúc đẩy mục tiêu đã đề ra, tại Hội nghị công bố Quy hoạch tổng thể Thủ đô và xúc tiến đầu tư năm 2026, Hà Nội đã ký khoảng 50 biên bản ghi nhớ hợp tác, trong đó có 9 biên bản thuộc lĩnh vực văn hóa - xã hội.

Theo Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội, ngay sau lễ ký kết, nhiều chương trình đã được triển khai với mục tiêu phát huy giá trị di sản, thúc đẩy công nghiệp văn hóa và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao. Song song với đó, Hà Nội cũng mở rộng hợp tác với doanh nghiệp để đưa nghệ thuật đến gần hơn với cộng đồng.

Trong Quy hoạch tổng thể Thủ đô, sông Hồng được xác định là "dòng sông mẹ", trục cảnh quan sinh thái - văn hóa chủ đạo kết nối toàn bộ cấu trúc phát triển mới của Hà Nội.

Theo Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội, nhìn lại lịch sử hình thành Thăng Long - Hà Nội có thể thấy hệ thống làng cổ, làng nghề và các di tích hai bên sông Hồng luôn giữ vai trò đặc biệt quan trọng.

Đây là không gian lưu giữ ký ức văn hóa của Thủ đô qua nhiều thế kỷ và cũng là nguồn lực lớn để phát triển đô thị trong tương lai.

Theo đó, phát triển không gian sông Hồng sẽ không chỉ hướng đến mục tiêu chỉnh trang hạ tầng hay mở rộng quỹ đất đô thị, mà còn gắn với bảo tồn các giá trị văn hóa bản địa, phát triển du lịch, công nghiệp văn hóa và các hoạt động cộng đồng. Qua đó, kỳ vọng sẽ giúp sông Hồng trở thành trục phát triển mới của Hà Nội nhưng vẫn giữ được chiều sâu lịch sử - văn hóa đã bồi đắp qua hàng nghìn năm.

Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội thông tin, các làng nghề, làng cổ cùng hệ thống di tích dọc sông Hồng sẽ tiếp tục được nghiên cứu kỹ trong quá trình lập quy hoạch chi tiết nhằm vừa bảo tồn các giá trị văn hóa, lịch sử, vừa tạo động lực phát triển mới cho không gian ven sông.