Dòng dịch chuyển sản xuất đang đổi hướng

Chuỗi cung ứng toàn cầu đang bước vào một giai đoạn tái sắp xếp sâu rộng nhất trong nhiều năm trở lại đây. Những trung tâm sản xuất từng được xem là “công xưởng của thế giới” đang dần phân tán. Các tập đoàn đa quốc gia không còn đặt ưu tiên tuyệt đối vào chi phí rẻ, mà chuyển sang tính toán nhiều hơn tới khả năng kiểm soát rủi ro, an ninh chuỗi cung ứng và mức độ ổn định địa chính trị.

Trong làn sóng dịch chuyển đó, Việt Nam nổi lên như một điểm đến quan trọng tại châu Á. Tuy nhiên, phía sau những con số xuất khẩu tăng trưởng mạnh hay dòng vốn FDI liên tục mở rộng là một thực tế chưa dễ thay đổi: Doanh nghiệp Việt Nam vẫn đang đứng khá xa các mắt xích có giá trị gia tăng cao trong chuỗi sản xuất toàn cầu.

Tại Hội thảo xu hướng và giải pháp hỗ trợ doanh nghiệp tham gia chuỗi sản xuất và cung ứng toàn cầu do Cục Xúc tiến thương mại (Bộ Công Thương) tổ chức chiều 26/5 tại Hà Nội, TS. Bùi Hồng Sơn, chuyên gia kinh tế Viện Chiến lược kinh tế quốc tế, cho rằng thế giới hiện không còn vận hành theo logic toàn cầu hóa cũ, khi mọi hoạt động sản xuất dần tập trung về Trung Quốc để tối ưu chi phí sản xuất và logistics.

Theo ông Sơn, Covid-19 cùng căng thẳng thương mại Mỹ - Trung đã khiến nhiều nền kinh tế lớn nhìn lại rủi ro của việc phụ thuộc quá sâu vào một trung tâm sản xuất duy nhất. Từ đó, xu hướng tái cấu trúc chuỗi cung ứng theo hướng giảm phụ thuộc bắt đầu diễn ra mạnh hơn.

“Trước đây các chuỗi cung ứng có xu hướng dồn mạnh về Trung Quốc vì lợi thế lao động rẻ, quy mô lớn và hệ sinh thái sản xuất hoàn chỉnh. Nhưng sau Covid-19, các nền kinh tế lớn nhận ra rằng không thể để toàn bộ chuỗi cung ứng phụ thuộc vào một nơi nữa. Vì vậy bắt đầu xuất hiện xu hướng đưa chuỗi về gần hơn hoặc đặt tại các nước đối tác thân cận để dễ kiểm soát”, TS. Bùi Hồng Sơn phân tích.

Theo chuyên gia này, điều đáng chú ý là quá trình dịch chuyển hiện nay không chỉ là câu chuyện thương mại mà đã trở thành cuộc cạnh tranh về công nghệ và địa chính trị. Những lĩnh vực như AI, chip bán dẫn, robot, hàng không vũ trụ hay dược phẩm đều đang chịu tác động rất lớn từ áp lực tái cấu trúc chuỗi cung ứng.

Trong quá trình tái bố trí sản xuất toàn cầu, Việt Nam đang trở thành điểm đến của nhiều doanh nghiệp Nhật Bản, Hàn Quốc và Trung Quốc nhờ vị trí địa lý thuận lợi, mạng lưới FTA rộng và khả năng kết nối với các trung tâm sản xuất lớn trong khu vực.

Tuy nhiên, TS. Bùi Hồng Sơn cho rằng điều đáng suy nghĩ là phần lớn hoạt động dịch chuyển vào Việt Nam hiện vẫn chủ yếu nằm ở các khâu lắp ráp hoặc phân khúc giá trị thấp. Những công đoạn cốt lõi về công nghệ, nghiên cứu phát triển hay kiểm soát chuỗi vẫn chưa thực sự dịch chuyển mạnh.

“Có làn sóng dịch chuyển vào Việt Nam nhưng chủ yếu vẫn ở phân khúc thấp. Việt Nam hiện vẫn chưa thoát khỏi vai trò lắp ráp. Phần lớn những hoạt động chuyển sang Việt Nam vẫn là các công đoạn sử dụng lao động, còn các khâu cốt lõi về công nghệ hay kiểm soát chuỗi vẫn nằm ở nước ngoài”, ông Sơn nhìn nhận.

Theo ông, đây là nghịch lý lớn trong bức tranh tăng trưởng hiện nay. Xuất khẩu tăng mạnh, FDI liên tục mở rộng nhưng doanh nghiệp nội địa vẫn rất khó chen chân vào các mắt xích có giá trị gia tăng cao.

“Nhập khẩu, xuất khẩu đều ghi vào số liệu của Việt Nam nhưng phần giá trị thực tế mà Việt Nam giữ lại không lớn. Có những mô hình gần như mang toàn bộ hệ sinh thái từ bên ngoài vào, từ vốn, công nghệ, nguyên liệu cho tới nhân lực”, TS. Bùi Hồng Sơn phân tích thêm.

Đáng chú ý, theo chuyên gia này, một phần dòng dịch chuyển từ Trung Quốc sang Việt Nam hiện nay còn gắn với câu chuyện xuất xứ hàng hóa. Điều này khiến Mỹ và nhiều thị trường lớn ngày càng siết chặt giám sát đối với hàng hóa xuất khẩu từ Việt Nam ở các ngành như điện tử, thép, đồ gỗ hay năng lượng mặt trời.

Doanh nghiệp Việt chịu áp lực nâng chuẩn

Ở góc độ thị trường, ông Xavier Duf - Tổng Giám đốc Công ty Nghiên cứu và Tư vấn DXL cho rằng, sự thay đổi của chuỗi cung ứng toàn cầu cũng đang mở ra cơ hội lớn hơn để doanh nghiệp Việt Nam tiếp cận thị trường Mỹ và châu Âu. Theo ông Xavier Duf, thương hiệu Made in Vietnam hiện đã xuất hiện ngày càng nhiều hơn tại các thị trường quốc tế, đặc biệt ở các lĩnh vực như điện tử, dệt may, nông sản, nội thất hay bao bì xanh.

“Tôi đi nhiều nước như Mexico hay các nước châu Âu và thấy hàng hóa mang thương hiệu Việt Nam xuất hiện ngày càng nhiều hơn. Trước đây người tiêu dùng quen với Made in China hay Made in Korea, còn hiện nay Made in Vietnam đã bắt đầu xuất hiện rõ hơn trên bản đồ tiêu dùng toàn cầu”, ông Xavier Duf chia sẻ.

Dù vậy, vị chuyên gia này cũng thẳng thắn nhìn nhận khoảng 90% kim ngạch xuất khẩu hiện nay vẫn đến từ khu vực FDI. Điều đó cho thấy doanh nghiệp Việt vẫn chưa thực sự tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Theo ông Xavier Duf, cuộc chơi hiện nay đã thay đổi rất nhiều. Nếu trước đây doanh nghiệp có thể cạnh tranh bằng chi phí thấp thì nay minh bạch chuỗi cung ứng, ESG và khả năng đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế mới là điều kiện gần như bắt buộc nếu muốn tham gia thị trường Mỹ và châu Âu.

“Nếu không đáp ứng được yêu cầu về minh bạch và ESG thì gần như doanh nghiệp sẽ rất khó tham gia những thị trường này. Hiện nay khách hàng quốc tế không chỉ hỏi sản phẩm giá bao nhiêu, mà còn muốn biết quy trình sản xuất ra sao, dữ liệu ESG thế nào và doanh nghiệp có sẵn sàng cung cấp thông tin hay không”, ông Xavier Duf nhấn mạnh.

Theo ông, điểm yếu lớn của nhiều doanh nghiệp Việt hiện nay không chỉ nằm ở năng lực sản xuất mà còn ở khả năng xây dựng thương hiệu, chuẩn hóa hồ sơ và tiếp cận thị trường quốc tế. Trong khi các thị trường lớn ngày càng siết chặt tiêu chuẩn, nhiều doanh nghiệp Việt vẫn giữ tư duy làm được hàng là sẽ bán được hàng.

Các chuyên gia cho rằng, vấn đề hiện nay không nằm ở chỗ Việt Nam thiếu cơ hội trong làn sóng tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu. Điều đáng suy nghĩ hơn là phần lớn doanh nghiệp nội địa vẫn đứng ngoài các khâu có giá trị gia tăng cao, trong khi năng lực công nghệ, công nghiệp hỗ trợ và khả năng tham gia sâu vào chuỗi sản xuất còn nhiều hạn chế.

Nếu không sớm nâng năng lực doanh nghiệp nội, Việt Nam rất dễ tiếp tục trở thành điểm đến của các công đoạn lắp ráp, gia công sử dụng nhiều lao động, thay vì trở thành mắt xích có vai trò lớn hơn trong chuỗi giá trị toàn cầu. Bối cảnh mới cũng cho thấy lợi thế lao động giá rẻ đang dần mất đi sức hút. Các tập đoàn quốc tế hiện không chỉ tìm kiếm nơi có chi phí thấp, mà quan tâm nhiều hơn tới khả năng đáp ứng tiêu chuẩn công nghệ, minh bạch chuỗi cung ứng, ESG và năng lực công nghiệp hỗ trợ tại chỗ.

Theo các chuyên gia, trong cuộc dịch chuyển lần này, quốc gia nào giữ được doanh nghiệp nội địa tham gia sâu vào chuỗi sản xuất mới là quốc gia hưởng lợi bền vững. Với Việt Nam, bài toán không còn là thu hút thêm bao nhiêu dự án FDI, mà là làm sao để doanh nghiệp trong nước bước sâu hơn vào các mắt xích có giá trị gia tăng cao hơn của chuỗi cung ứng toàn cầu.