“Điểm mù dữ liệu” và nguy cơ làm gián đoạn niềm tin với đối tác

Trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu liên tục tái cấu trúc, yêu cầu đối với doanh nghiệp không còn dừng ở năng lực sản xuất hay chi phí cạnh tranh mà ngày càng mở rộng sang khả năng truy xuất nguồn gốc, minh bạch thông tin và kiểm chứng dữ liệu. Thực tế cho thấy, khi một container hàng hóa rời cảng, thứ đi cùng không chỉ là sản phẩm vật lý mà còn là lượng lớn dữ liệu về nguồn gốc, quy trình sản xuất, phát thải carbon đến các tiêu chuẩn ESG mà thị trường quốc tế ngày càng quan tâm.

Tại hội thảo “Xu hướng và giải pháp hỗ trợ doanh nghiệp tham gia chuỗi sản xuất và cung ứng toàn cầu” do Cục Xúc tiến thương mại tổ chức ngày 26/5, ông Lê Hoàng Tài, Phó Cục trưởng Cục Xúc tiến thương mại (Bộ Công Thương) cho rằng xu hướng tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu đang mở ra cơ hội để doanh nghiệp Việt tham gia sâu hơn vào mạng lưới sản xuất quốc tế.

Tuy nhiên, đi cùng với cơ hội là áp lực nâng cao năng lực cạnh tranh, đáp ứng các tiêu chuẩn kỹ thuật, yêu cầu về truy xuất nguồn gốc và tính minh bạch thông tin nhằm gia tăng vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Chia sẻ về giải pháp chuẩn hóa, minh bạch và định danh dữ liệu trong chuỗi cung ứng tại hội thảo, ông Nguyễn Trung Kiên, Chủ tịch HĐQT Công ty Cổ phần Phát triển tài sản số OriginX cho biết các tiêu chí cạnh tranh trong thương mại quốc tế đang có sự thay đổi đáng kể.

Nếu trước đây doanh nghiệp cạnh tranh bằng giá cả, sản lượng hay tốc độ giao hàng thì trong bối cảnh hiện nay, việc đáp ứng các yêu cầu về minh bạch thông tin và khả năng kiểm chứng dữ liệu đang trở thành điều kiện ngày càng quan trọng để tiếp cận thị trường quốc tế.

Theo ông Kiên, hàng hóa hiện nay phải đi kèm với các dữ liệu chứng minh toàn bộ quá trình hình thành sản phẩm, từ nguồn gốc xuất xứ, quy trình sản xuất, lượng phát thải carbon cho tới trách nhiệm xã hội và các tiêu chuẩn ESG- bộ tiêu chí đánh giá mức độ phát triển bền vững của doanh nghiệp dựa trên ba yếu tố bao gồm môi trường (Environmental), xã hội (Social) và quản trị (Governance).

“Thị trường thế giới hiện nay không chỉ đơn thuần mua hàng hóa vật lý. Điều họ thực sự yêu cầu là sản phẩm phải đi kèm một luồng dữ liệu vô hình nhưng cực kỳ giá trị”, ông Kiên chia sẻ.

Theo ông Kiên, điều quan trọng không chỉ nằm ở việc doanh nghiệp sở hữu dữ liệu mà dữ liệu đó phải có khả năng xác thực và kiểm chứng rõ ràng. Tuy nhiên, không ít doanh nghiệp hiện vẫn gặp khó trong việc xây dựng hệ dữ liệu đủ minh bạch và có khả năng đối chiếu độc lập. Đây cũng là “điểm đứt gãy” mà nhiều doanh nghiệp đang đối mặt.

“Một bên là nhà máy hiện đại, công nghệ tối tân, hàng hóa vận hành trơn tru nhưng ở mặt còn lại, toàn bộ hệ thống niềm tin vẫn đang dựa vào các giấy tờ thủ công, chắp vá và dễ sai lệch”, ông Kiên chia sẻ.

Theo ông, những “điểm mù dữ liệu” này có thể làm gián đoạn quá trình tạo dựng niềm tin với đối tác trong bối cảnh thị trường ngày càng đặt nặng yêu cầu về minh bạch và khả năng kiểm chứng thông tin.

“Một doanh nghiệp có thể mất 20 năm để xây dựng sản phẩm nhưng chỉ mất 20 giây để bị thị trường nghi ngờ”, ông Kiên nhấn mạnh. Theo đó, ông Kiên nhận định, bài toán hiện nay không còn dừng lại ở việc tạo ra sản phẩm mà là xác thực dữ liệu để duy trì niềm tin thị trường.

Theo đó, thương mại toàn cầu đang trải qua ba giai đoạn chuyển đổi. Giai đoạn đầu là cạnh tranh bằng hàng hóa, giá cả và sản lượng; tiếp đó là vận hành bằng dữ liệu; và trong giai đoạn hiện nay cũng như thập kỷ tới sẽ là giai đoạn vận hành bằng xác thực.

Ở giai đoạn này, dữ liệu cần bảo đảm tính bất biến, khả năng tự chứng minh và hình thành cái gọi là “niềm tin số”.

Xây dựng một hạ tầng xác thực dữ liệu gồm nhiều lớp

Để tạo ra “niềm tin số”, theo ông Kiên, doanh nghiệp cần xây dựng một hạ tầng xác thực dữ liệu gồm nhiều lớp. Trong đó, lớp đầu tiên là định danh, được xem như căn cước số của từng chủ thể, từng lô hàng và toàn bộ vòng đời sản phẩm.

Theo ông Nguyễn Trung Kiên, hệ thống định danh cần trả lời đồng thời nhiều câu hỏi như ai tạo ra dữ liệu, dữ liệu được tạo bằng công cụ nào, thực hiện ở đâu, trong điều kiện nào và tạo ra sản phẩm gì. “Định danh ở đây giống như một bộ mã gen của sản phẩm”, ông Kiên nói.

Sau bước định danh là xác thực dữ liệu thông qua nhiều nguồn kiểm chứng khác nhau.

Theo chia sẻ của ông Kiên, dữ liệu có thể được đối chiếu từ nhiều nguồn như hình ảnh thực địa, GPS, cảm biến, kết quả kiểm nghiệm tại phòng thí nghiệm và các công cụ phân tích bằng trí tuệ nhân tạo nhằm tăng độ tin cậy.

Ví dụ với ngành nông sản, trước khi canh tác có thể lấy mẫu đất để phân tích các đồng vị bền, từ đó hình thành bộ dữ liệu đặc trưng cho từng vùng sản xuất. Các thông tin này sẽ được đối chiếu với sản phẩm cuối cùng nhằm xác minh nguồn gốc.

Đơn cử, với một số sản phẩm như sâm Việt Nam, nhà nhập khẩu có thể yêu cầu giữ nguyên phần đất bám trên sản phẩm để phục vụ quá trình phân tích và xác minh nguồn gốc vùng trồng.

Sau khi được đối chiếu và xác thực qua nhiều lớp, dữ liệu sẽ tiếp tục được mã hóa, lưu trữ trên hệ thống nhằm bảo đảm tính toàn vẹn và hạn chế nguy cơ bị chỉnh sửa.

Dữ liệu sau khi được chuẩn hóa và xác thực có thể trở thành yếu tố giúp doanh nghiệp nâng cao lợi thế cạnh tranh trên thị trường. “Khi dữ liệu đã được chuẩn hóa và sàng lọc thì phải coi đó là lợi thế cạnh tranh chứ không chỉ là tuân thủ”, ông Kiên nói.

Bên cạnh đó, ông Kiên cho rằng dữ liệu sạch khi được chuẩn hóa sẽ trở thành tài sản số của doanh nghiệp, mở ra cơ hội tiếp cận tài chính xanh, giảm chi phí kiểm định, rút ngắn thời gian thông quan và giảm chi phí logistics.

Đồng thời, khi toàn bộ quá trình sản xuất được số hóa theo thời gian thực, mỗi lô hàng có thể đi kèm một “hộ chiếu số” chứa toàn bộ dữ liệu minh bạch về quá trình hình thành sản phẩm.

Tại hội thảo, nhiều chuyên gia nhận định quá trình tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu đang khiến tiêu chí lựa chọn nhà cung cấp có sự thay đổi rõ rệt. Nếu trước đây doanh nghiệp có thể tạo lợi thế bằng chi phí sản xuất hoặc năng lực gia công, thì hiện nay khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn về truy xuất nguồn gốc, quản trị quy trình và mức độ sẵn sàng về dữ liệu đang trở thành yếu tố được các đối tác quốc tế quan tâm nhiều hơn. Đây được xem là bước chuyển từ cạnh tranh dựa trên năng lực sản xuất đơn thuần sang cạnh tranh dựa trên năng lực đáp ứng tiêu chuẩn của thị trường.

Trong tương lai, năng lực cạnh tranh của hàng hóa sẽ không chỉ đến từ sản phẩm mà còn phụ thuộc vào khả năng minh bạch và kiểm chứng toàn bộ quá trình hình thành sản phẩm. Điều này cho thấy trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu thay đổi nhanh chóng, dữ liệu minh bạch không chỉ là yêu cầu tuân thủ mà đang dần trở thành yếu tố quyết định khả năng tham gia sâu hơn và nâng cấp vị thế của doanh nghiệp trong chuỗi giá trị quốc tế.

Theo các chuyên gia, khi chuỗi cung ứng toàn cầu ngày càng đặt nặng yêu cầu về truy xuất nguồn gốc và minh bạch thông tin, dữ liệu đang trở thành một thành phần gắn liền với hàng hóa. Khả năng xác thực và kiểm chứng dữ liệu được xem là yếu tố giúp doanh nghiệp gia tăng mức độ sẵn sàng khi tham gia thị trường quốc tế.