Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (gọi tắt là Hiệp định RCEP) được ký kết giữa 10 nước ASEAN và 5 nước đối tác của ASEAN là Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Úc, New Zealand vào ngày 15/11/2020. Chính thức có hiệu lực từ 1/1/2022, đến nay, Hiệp định RCEP đã có hiệu lực với tất cả các nước ký kết. Đây là hiệp có quy mô thị trường lớn nhất thế giới với khoảng 30% dân số thế giới, chiếm 30% GDP toàn cầu, và khoảng 30% thương mại toàn cầu.

Luật sư Nguyễn Thanh Hà - Chủ tịch Công ty Luật SB LAW đã có những chia sẻ về việc tận dụng các cơ hội từ Hiệp định RCEP của doanh nghiệp với Báo Công Thương sau hơn 4 năm hiệp định có hiệu lực.  

Tăng cường tái cấu trúc hoạt động sản xuất

- Hiệp định RCEP được đánh giá là có quy mô thị trường lớn nhất thế giới, ông đánh giá như thế nào về dư địa mở rộng thị trường xuất khẩu cũng như cơ hội tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng khu vực mà Hiệp định này mang lại cho doanh nghiệp Việt Nam?

Luật sư Nguyễn Thanh Hà: Theo nội dung Hiệp định RCEP, mục tiêu của RCEP là hướng tới thúc đẩy tự do hóa và thuận lợi hóa thương mại, đầu tư trong khu vực thông qua một loạt cam kết quan trọng. Cụ thể, các nước thành viên cam kết từng bước tự do hóa và tạo thuận lợi cho thương mại hàng hóa bằng việc xóa bỏ dần các hàng rào thuế quan và phi thuế quan.

Đối với lĩnh vực đầu tư, RCEP hướng đến việc xây dựng một môi trường đầu tư tự do, thuận lợi và cạnh tranh trong khu vực, qua đó tăng cường cơ hội đầu tư, thúc đẩy bảo hộ đầu tư, tạo thuận lợi và từng bước tự do hóa hoạt động đầu tư giữa các bên.

Một trong những điểm nổi bật của RCEP là thiết lập bộ quy tắc xuất xứ chung cho toàn bộ khu vực. Quy định này giúp doanh nghiệp có thể linh hoạt sử dụng nguyên liệu, linh kiện từ nhiều nước thành viên mà vẫn đáp ứng điều kiện để được hưởng ưu đãi thuế quan. Đây là lợi thế quan trọng, tạo điều kiện cho doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào chuỗi sản xuất và chuỗi cung ứng khu vực.

Bên cạnh đó, RCEP cũng thúc đẩy hợp tác kinh tế và kỹ thuật, hỗ trợ các thành viên có trình độ phát triển thấp hơn nâng cao năng lực thực thi các cam kết, cũng như tạo điều kiện để doanh nghiệp nhỏ và vừa tham gia sâu hơn vào thương mại quốc tế.

Đối với doanh nghiệp Việt Nam, RCEP mở ra khả năng tham gia vào khu vực thương mại tự do lớn nhất thế giới, tạo điều kiện để doanh nghiệp gia nhập các chuỗi cung ứng mới, đặc biệt thông qua việc áp dụng bộ quy tắc xuất xứ hài hòa và các biện pháp thuận lợi hóa thương mại. RCEP còn góp phần nâng cao vai trò và vị thế của Việt Nam trong khu vực cũng như trên trường quốc tế.

Trên thực tế, Hiệp định đã và đang góp phần củng cố các chuỗi cung ứng khu vực, mở rộng cơ hội tiếp cận thị trường, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi hơn cho hoạt động xuất khẩu, nhập khẩu của doanh nghiệp.

- Sau hơn 4 năm thực thi, thực tế việc tận dụng RCEP của doanh nghiệp Việt Nam vẫn còn hạn chế. Dưới góc độ pháp lý, ông đánh giá đâu là những "điểm nghẽn" khiến doanh nghiệp chưa khai thác được tối đa lợi ích từ RCEP?

Luật sư Nguyễn Thanh Hà: RCEP là một hiệp định thương mại tự do (FTA) có phạm vi rất rộng, điều chỉnh nhiều lĩnh vực từ thương mại hàng hóa, quy tắc xuất xứ, hải quan, đầu tư, thương mại điện tử đến sở hữu trí tuệ. Nếu doanh nghiệp chỉ nhìn nhận RCEP đơn thuần là câu chuyện giảm thuế thì sẽ bỏ lỡ rất nhiều cơ hội mà hiệp định mang lại.

Trên thực tế, không ít doanh nghiệp chưa nắm rõ quy tắc xuất xứ, điều kiện hưởng ưu đãi thuế quan, các yêu cầu về chứng từ hay quy trình chứng nhận xuất xứ. Hệ quả là dù hàng hóa đáp ứng yêu cầu về chất lượng nhưng vẫn không được hưởng ưu đãi thuế theo cam kết. Bên cạnh đó, thiếu thông tin thị trường cũng là rào cản lớn.

Quá trình hội nhập không chỉ là hiểu văn bản pháp luật mà còn phải hiểu hệ thống pháp luật của từng thị trường, các tiêu chuẩn kỹ thuật, quy định về kiểm dịch, môi trường, truy xuất nguồn gốc hay trách nhiệm xã hội. Nếu không cập nhật đầy đủ những quy định này, doanh nghiệp rất dễ gặp rủi ro trong quá trình xuất khẩu.

Một vấn đề khác là tâm lý ngại thay đổi. RCEP tạo ra một môi trường cạnh tranh mới, đòi hỏi doanh nghiệp phải tái cấu trúc hoạt động sản xuất, chuỗi cung ứng và phương thức quản trị. Tuy nhiên, nhiều doanh nghiệp vẫn lựa chọn mô hình kinh doanh truyền thống, chưa sẵn sàng đầu tư cho hệ thống quản trị tuân thủ. Đây mới chính là "điểm nghẽn" cần được tháo gỡ nếu muốn tận dụng hiệu quả các cam kết của hiệp định.

Chủ động nâng cao năng lực pháp lý

- Một trong những lợi thế nổi bật của RCEP là cơ chế cộng gộp xuất xứ, tạo điều kiện để doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng khu vực. Theo ông, doanh nghiệp cần chuẩn bị những gì về mặt pháp lý, để tận dụng hiệu quả cơ chế này cũng như hạn chế các rủi ro phát sinh?

Luật sư Nguyễn Thanh Hà: Cơ chế cộng gộp xuất xứ là một trong những điểm tiến bộ nhất của RCEP. Đây không chỉ là ưu đãi về thuế quan mà còn là công cụ pháp lý giúp doanh nghiệp tái cấu trúc chuỗi cung ứng trong khu vực. Để tận dụng hiệu quả cơ chế này, trước hết doanh nghiệp phải xây dựng được hệ thống quản trị tuân thủ nội bộ. Điều đó bao gồm việc lưu giữ đầy đủ hồ sơ về nguồn gốc nguyên liệu, quy trình sản xuất, chứng từ mua bán và các tài liệu chứng minh xuất xứ theo đúng quy định của hiệp định.

Bên cạnh đó, doanh nghiệp cũng cần rà soát lại các hợp đồng với đối tác trong chuỗi cung ứng. Các điều khoản liên quan đến cung cấp thông tin xuất xứ, trách nhiệm lưu trữ hồ sơ, nghĩa vụ hợp tác khi xác minh xuất xứ hay trách nhiệm bồi thường nếu cung cấp thông tin sai lệch cần được quy định rõ ràng. Đây là những nội dung thường bị xem nhẹ nhưng lại có ý nghĩa rất lớn trong việc phòng ngừa tranh chấp.

Ngoài ra, doanh nghiệp nên coi việc tuân thủ pháp luật là một khoản đầu tư thay vì một chi phí phát sinh. Việc xây dựng đội ngũ am hiểu pháp luật về thương mại quốc tế, thường xuyên cập nhật các quy định mới và chủ động tham vấn chuyên gia sẽ giúp doanh nghiệp hạn chế rủi ro pháp lý, đồng thời khai thác tối đa các ưu đãi mà RCEP mang lại.

- Thương mại toàn cầu không ngừng biến động, để RCEP thực sự trở thành động lực nâng cao năng lực cạnh tranh thay vì chỉ giúp gia tăng kim ngạch xuất khẩu, vậy ông có khuyến nghị gì về mặt pháp lý để doanh nghiệp Việt Nam chủ động tận dụng các cam kết của hiệp định, tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu?

Luật sư Nguyễn Thanh Hà: Theo tôi, thước đo thành công của RCEP trong giai đoạn tới không nên chỉ dừng lại ở tốc độ tăng trưởng xuất khẩu, mà quan trọng hơn là doanh nghiệp Việt Nam giữ lại được bao nhiêu giá trị trong chuỗi cung ứng khu vực. Nếu doanh nghiệp vẫn chủ yếu gia công, phụ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu, công nghệ nước ngoài và hệ thống phân phối của đối tác thì giá trị gia tăng tạo ra trong nước sẽ còn hạn chế. Khi đó, những lợi ích mà RCEP mang lại mới chỉ được khai thác ở bề nổi.

Về mặt pháp lý, doanh nghiệp cần chuyển từ tư duy "tuân thủ khi có yêu cầu" sang tư duy "quản trị tuân thủ". Điều này đồng nghĩa với việc tích hợp các yêu cầu của RCEP vào chiến lược kinh doanh ngay từ đầu, từ lựa chọn thị trường, lựa chọn đối tác, xây dựng chuỗi cung ứng đến thiết kế hợp đồng và quản trị rủi ro pháp lý.

Song song với đó, doanh nghiệp cần chủ động đầu tư vào năng lực đổi mới sáng tạo, bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ, xây dựng thương hiệu và đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế về môi trường, lao động, phát triển bền vững. Đây là những yếu tố ngày càng quyết định khả năng tham gia sâu vào chuỗi giá trị khu vực và toàn cầu.

Cuối cùng, tôi cho rằng cần tăng cường hơn nữa cơ chế phối hợp giữa cơ quan quản lý nhà nước, hiệp hội ngành hàng và cộng đồng doanh nghiệp trong việc phổ biến pháp luật, tư vấn và hỗ trợ thực thi các FTA. Khi doanh nghiệp hiểu đúng, thực hiện đúng và chủ động vận dụng các quy định của RCEP vào hoạt động sản xuất, kinh doanh thì những cam kết của hiệp định mới thực sự được chuyển hóa thành lợi thế cạnh tranh và động lực tăng trưởng bền vững cho nền kinh tế.

Xin cảm ơn ông!

Năm 2025, tổng kim ngạch thương mại của Việt Nam với các nước thành viên RCEP đạt gần 503 tỷ USD, trong đó xuất khẩu đạt khoảng 171 tỷ USD, tăng hơn 30% so với thời điểm Hiệp định bắt đầu có hiệu lực vào năm 2022. Vì vậy, nhằm tiếp tục khai thác dư địa thị trường từ Hiệp định RCEP, việc tăng cường các chương trình hướng dẫn và hỗ trợ chuyên biệt, giúp doanh nghiệp tận dụng RCEP trong các giao dịch thực tế (đặc biệt đối với các quy định phức tạp như cộng gộp khu vực, giải quyết tranh chấp, kiểm tra sau thông quan) là hết sức quan trọng.