Mở rộng không gian xuất khẩu từ thị trường số

Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (Hiệp định RCEP) bao gồm 10 quốc gia ASEAN cùng Australia, Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản và New Zealand. Đây là khu vực có dân số đông, quy mô kinh tế lớn và giữ vai trò quan trọng trong thương mại toàn cầu. Hiệp định RCEP là FTA có quy mô lớn nhất thế giới, bao phủ một khu vực chiếm khoảng 30% GDP toàn cầu, gần 30% dân số thế giới và khoảng 30% thương mại toàn cầu. 

Với quy mô thị trường rộng lớn, RCEP được đánh giá là tạo ra dư địa đáng kể cho hoạt động xuất khẩu của Việt Nam. Tuy nhiên, để tiếp cận hiệu quả thị trường này, doanh nghiệp không chỉ cần nâng cao năng lực sản xuất, chất lượng sản phẩm mà còn phải tìm kiếm những phương thức tiếp cận khách hàng phù hợp với xu hướng tiêu dùng và kinh doanh mới. Trong đó, thương mại điện tử xuyên biên giới đang mở ra một kênh kết nối quan trọng, giúp doanh nghiệp đưa hàng hóa đến người mua tại các thị trường thành viên RCEP thông qua môi trường số.

Nhận định từ các chuyên gia kinh tế cho thấy, đối với Việt Nam, việc tận dụng thương mại điện tử xuyên biên giới trong khuôn khổ RCEP không đơn thuần là bổ sung một kênh bán hàng trực tuyến. Đây còn là hướng tiếp cận thị trường, kết nối người mua và người bán, mở rộng cơ hội giao thương và từng bước tham gia sâu hơn vào các chuỗi giá trị khu vực.

TS. Tô Hoài Nam - Phó Chủ tịch thường trực kiêm Tổng thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam cho rằng, RCEP giúp Việt Nam dịch chuyển từ những thị trường nhỏ lẻ, đơn lẻ để bước vào một không gian thị trường rộng lớn. Khu vực này vừa là thị trường tiêu thụ, vừa là khu vực sản xuất nông nghiệp lớn trên thế giới. Cơ hội đặt ra đối với Việt Nam là bán được nhiều hàng hóa hơn, đạt giá trị cao hơn và tham gia chuỗi giá trị với tư cách một quốc gia có uy tín, độ tin cậy cao.

Trong bối cảnh đó, theo TS. Tô Hoài Nam, thương mại điện tử xuyên biên giới có thể trở thành công cụ hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận không gian thị trường RCEP theo phương thức linh hoạt hơn. Thay vì chỉ phụ thuộc vào các hình thức giao dịch truyền thống, doanh nghiệp có thể tận dụng môi trường số để giới thiệu sản phẩm, kết nối đối tác và tiếp cận khách hàng tại các thị trường thành viên. Việc mở rộng khả năng hiện diện trên môi trường trực tuyến cũng tạo thêm cơ hội để hàng hóa Việt Nam tiếp cận những nhóm khách hàng mà doanh nghiệp chưa có điều kiện khai thác thông qua các kênh phân phối hiện hữu.

Đặc biệt, tiềm năng này có ý nghĩa đối với doanh nghiệp vừa và nhỏ, nhóm doanh nghiệp thường gặp những trở ngại nhất định khi tìm kiếm thị trường, xây dựng mạng lưới đối tác và tổ chức hoạt động kinh doanh ở nước ngoài. Bởi, thương mại điện tử xuyên biên giới có tính bao trùm cao, tạo thêm cơ hội tham gia thị trường cho các chủ thể kinh doanh có quy mô khác nhau. Nếu được hỗ trợ về năng lực số, kiến thức thị trường và khả năng đáp ứng các yêu cầu pháp lý, doanh nghiệp có thể từng bước khai thác tốt hơn những cơ hội mà RCEP mang lại.

Một điểm đáng chú ý là RCEP không chỉ hướng tới thúc đẩy giao dịch thương mại điện tử mà còn đặt ra mục tiêu tạo dựng môi trường tin cậy và tăng cường hợp tác giữa các nước thành viên.

Tại Chương 12 về thương mại điện tử của Hiệp định RCEP đã nêu những nguyên tắc và mục đích, các bên công nhận sự phát triển kinh tế và cơ hội đến từ thương mại điện tử, vai trò của khung pháp lý trong việc thúc đẩy niềm tin của khách hàng, cũng như tầm quan trọng của việc tạo thuận lợi cho phát triển và sử dụng thương mại điện tử. Các mục tiêu của chương này gồm thúc đẩy thương mại điện tử giữa các bên và mở rộng việc sử dụng thương mại điện tử trên phạm vi toàn cầu; góp phần tạo môi trường tin cậy trong sử dụng thương mại điện tử; đồng thời tăng cường hợp tác giữa các bên trong phát triển lĩnh vực này.

Tuy nhiên, tiềm năng thị trường lớn không đồng nghĩa với việc doanh nghiệp tự động gia tăng được doanh số xuất khẩu. Hiệu quả khai thác thương mại điện tử xuyên biên giới còn phụ thuộc vào năng lực tổ chức kinh doanh, chất lượng hàng hóa, khả năng đáp ứng nhu cầu khách hàng và việc tuân thủ các quy định có liên quan. Do đó, doanh nghiệp cần coi chuyển đổi số là quá trình nâng cao năng lực kinh doanh tổng thể, thay vì chỉ tập trung vào khâu quảng bá và bán hàng trực tuyến.

Đối với các doanh nghiệp vừa và nhỏ, yêu cầu này càng đáng chú ý. Theo đó, Hiệp định RCEP đề cập đến việc hỗ trợ số hóa cho doanh nghiệp vừa, nhỏ và siêu nhỏ nhằm nâng cao năng lực, tạo điều kiện thuận lợi cho việc ứng dụng và tăng doanh thu trong lĩnh vực kinh tế số. Đây là cơ sở để các nước thành viên tăng cường những hoạt động hỗ trợ phù hợp, giúp doanh nghiệp từng bước vượt qua trở ngại trong quá trình sử dụng thương mại điện tử.

Khai thác hiệu quả cam kết RCEP

Theo Điều 12.4 Chương 12 của Hiệp định RCEP, các bên sẽ hợp tác khi phù hợp để hỗ trợ doanh nghiệp vừa và nhỏ vượt qua những trở ngại trong sử dụng thương mại điện tử; xác định các lĩnh vực hợp tác nhằm triển khai hoặc tăng cường thực hiện khung pháp lý về thương mại điện tử; chia sẻ thông tin, kinh nghiệm và bài học thực tiễn; khuyến khích các lĩnh vực kinh doanh xây dựng cách thức tăng cường lòng tin của khách hàng; đồng thời tham gia tích cực vào các diễn đàn khu vực và quốc tế để thúc đẩy phát triển thương mại điện tử.

Các bên cũng sẽ nỗ lực triển khai những mô hình hợp tác nhằm xây dựng sáng kiến và tránh trùng lặp với các mô hình hiện có tại các diễn đàn quốc tế. Việc tận dụng những cơ chế hợp tác này có ý nghĩa trong nâng cao năng lực cho doanh nghiệp, tăng cường chia sẻ thông tin và hỗ trợ tháo gỡ các khó khăn phát sinh trong thực tiễn. Khi doanh nghiệp có thêm điều kiện tiếp cận thông tin, kiến thức và hỗ trợ kỹ thuật, khả năng khai thác thị trường số trong khu vực cũng được cải thiện.

Bên cạnh đó, niềm tin của người tiêu dùng là yếu tố không thể thiếu đối với sự phát triển bền vững của thương mại điện tử xuyên biên giới. Vì vậy, Hiệp định RCEP cũng đã nêu rõ các quy định, cam kết nhằm duy trì các biện pháp bảo vệ người tiêu dùng minh bạch, hiệu quả đối với thương mại điện tử, cũng như các biện pháp khác nhằm củng cố niềm tin của người tiêu dùng. Cụ thể, mỗi bên sẽ ban hành hoặc duy trì quy định pháp luật để bảo vệ người tiêu dùng, ngăn chặn hành vi gian lận và lừa đảo thương mại gây tổn hại hoặc có nguy cơ gây tổn hại cho người tiêu dùng tham gia hoạt động thương mại. 

Cùng với bảo vệ người tiêu dùng, bảo vệ thông tin cá nhân cũng là nội dung được Hiệp định RCEP đề cập. Các bên sẽ công bố thông tin về bảo vệ dữ liệu cá nhân để người sử dụng thương mại điện tử có thể tìm hiểu biện pháp khắc phục, còn doanh nghiệp nắm được các yêu cầu pháp lý cần tuân thủ. Hiệp định cũng khuyến khích các pháp nhân công khai chính sách, thủ tục liên quan đến bảo vệ thông tin cá nhân và quy định về hợp tác, trong điều kiện có thể, đối với việc bảo vệ thông tin cá nhân được lưu chuyển từ một bên khác.

Cụ thể, tại Điều 12.14 về việc đặt trang thiết bị máy tính quy định các bên không yêu cầu thực thể được bảo hộ phải sử dụng hoặc đặt trang thiết bị máy tính trên lãnh thổ của mình như điều kiện để thực hiện hoạt động kinh doanh. Trong khi đó, Điều 12.15 về lưu chuyển thông tin trên môi trường điện tử qua biên giới quy định một bên sẽ không ngăn cản việc lưu chuyển thông tin điện tử qua biên giới khi hoạt động này nhằm mục đích kinh doanh của thực thể được bảo hộ. 

Luật sư Nguyễn Thanh Hà - Chủ tịch Công ty SB LAW cho hay, những quy định trên tạo khuôn khổ cho hoạt động thương mại điện tử xuyên biên giới, đồng thời cho thấy việc khai thác các cam kết cần được đặt trong mối quan hệ với những nghĩa vụ và ngoại lệ được Hiệp định quy định. Doanh nghiệp muốn mở rộng hoạt động tại các thị trường RCEP cần chủ động tìm hiểu yêu cầu pháp lý liên quan, thay vì chỉ dựa vào lợi thế về quy mô thị trường hoặc khả năng tiếp cận khách hàng trực tuyến. "Khi doanh nghiệp hiểu đúng, thực hiện đúng và chủ động vận dụng các quy định của RCEP vào hoạt động sản xuất, kinh doanh thì những cam kết của hiệp định mới thực sự được chuyển hóa thành lợi thế cạnh tranh và động lực tăng trưởng bền vững cho nền kinh tế", Luật sư Nguyễn Thanh Hà nhấn mạnh. 

Về phía cơ quan quản lý, việc phổ biến nội dung cam kết, tăng cường thông tin thị trường và hỗ trợ doanh nghiệp nâng cao năng lực số cũng được nhấn mạnh là hết sức quan trọng. Trong đó, hoạt động hỗ trợ được lưu ý là cần gắn với những trở ngại thực tế mà doanh nghiệp gặp phải khi sử dụng thương mại điện tử, từ tiếp cận thông tin, xây dựng niềm tin khách hàng đến thực hiện các yêu cầu pháp lý liên quan.

Đối với cộng đồng doanh nghiệp, khai thác hiệu quả thương mại điện tử xuyên biên giới trong Hiệp định RCEP đòi hỏi sự kết hợp giữa năng lực sản xuất, khả năng tiếp cận thị trường và quản trị hoạt động kinh doanh trên môi trường số. Theo đó, việc giới thiệu hàng hóa trực tuyến cần đi cùng chất lượng sản phẩm, thông tin minh bạch và khả năng đáp ứng các yêu cầu của khách hàng, đối tác tại thị trường mục tiêu.