Liên kết chuỗi còn yếu

Sau hơn 8 năm triển khai, Chương trình “Mỗi xã một sản phẩm” (OCOP) đã tạo chuyển biến rõ nét trong phát triển kinh tế nông thôn. Từ phương thức sản xuất nhỏ lẻ, nặng về số lượng, các chủ thể dần tiếp cận tư duy kinh tế thị trường, chú trọng tiêu chuẩn chất lượng, xây dựng thương hiệu và từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị.

Tuy nhiên, để OCOP thực sự trở thành động lực thúc đẩy tăng trưởng bền vững, yêu cầu đặt ra hiện nay là phải tăng cường liên kết hệ sinh thái sản phẩm, đồng thời hoàn thiện các chính sách hỗ trợ mang tính đòn bẩy.

Đến hết tháng 12/2025, toàn tỉnh có 619 sản phẩm OCOP đạt từ 3 - 5 sao còn thời hạn, trong đó có 2 sản phẩm đạt hạng 5 sao quốc gia; 57 sản phẩm đạt hạng 4 sao và 560 sản phẩm đạt hạng 3 sao cấp tỉnh. Nhóm sản phẩm chủ lực vẫn tập trung vào thực phẩm, đồ uống và dược liệu. Đây là những lĩnh vực có lợi thế từ nguồn tài nguyên bản địa.

Các sản phẩm OCOP không chỉ khẳng định chất lượng qua hệ thống xếp hạng sao mà còn từng bước mở rộng thị trường tiêu thụ, có mặt tại các siêu thị lớn và hướng đến xuất khẩu sang các thị trường khó tính như Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc.

Cùng với đó, công tác kiểm soát chất lượng ngày càng được siết chặt. Hiện tại, 100% sản phẩm OCOP đã được gắn mã QR truy xuất nguồn gốc, có hồ sơ chất lượng và đáp ứng tiêu chuẩn an toàn thực phẩm. Ngoài ra, 100% chủ thể có sản phẩm OCOP 4 sao áp dụng các hệ thống quản lý chất lượng như ISO, HACCP; nhiều sản phẩm 3 sao từng bước xây dựng vùng nguyên liệu đạt chuẩn VietGAP hoặc theo hướng hữu cơ.

Dù đạt được những kết quả tích cực, song thực tế cho thấy sự phát triển của OCOP vẫn chưa tương xứng với tiềm năng. Số lượng sản phẩm lớn nhưng tỷ lệ chế biến sâu còn hạn chế, dẫn đến giá trị gia tăng chưa cao. Đáng chú ý, nhiều sản phẩm chưa tạo được sự khác biệt rõ rệt về tính độc đáo, chưa đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn cao về chất lượng và truy xuất nguồn gốc để chinh phục thị trường quốc tế.

Trao đổi với Báo Công Thương, lãnh đạo Chi cục Phát triển nông thôn tỉnh Quảng Ngãi cho biết, một số địa phương chưa nắm vững mục tiêu cốt lõi của chương trình nên việc triển khai còn mang tính hình thức, chủ yếu tập trung vào khâu đánh giá, xếp hạng sản phẩm. Trong khi đó, các hoạt động hỗ trợ thực chất cho chủ thể, đặc biệt là nông dân và hợp tác xã, còn thiếu chiều sâu.

Đáng lưu ý, mối liên kết giữa các mắt xích trong hệ sinh thái OCOP vẫn còn lỏng lẻo, từ khâu cung ứng nguyên liệu, sản xuất đến phân phối. Đây chính là điểm nghẽn khiến nhiều sản phẩm dù có chất lượng tốt nhưng khó mở rộng quy mô và thị trường tiêu thụ.

Cần “đòn bẩy” chính sách để bứt phá

Bài toán nguyên liệu đang là rào cản lớn đối với nhiều chủ thể OCOP. Ông Nguyễn Thành Nhân, Giám đốc Hợp tác xã (HTX) Sê San (xã Ia Tơi) cho biết, các sản phẩm chế biến từ cá cơm nước ngọt của HTX được thị trường đón nhận tích cực, nhiều đối tác đặt hàng số lượng lớn. Tuy nhiên, do nguồn cá cơm khai thác từ lòng hồ thủy điện Sê San phụ thuộc hoàn toàn vào tự nhiên, sản lượng không ổn định nên HTX chưa thể mở rộng quy mô sản xuất.

Trong bối cảnh Chương trình OCOP bước sang giai đoạn 2026 - 2030 với mục tiêu nâng cấp chất lượng sản phẩm, yêu cầu đặt ra là các chủ thể phải vượt qua quy mô sản xuất nhỏ lẻ. Để làm được điều này, theo ông Lê Giang Phong, Giám đốc HTX Sản xuất và kinh doanh nấm Đức Nhuận (xã Long Phụng), cần có các chính sách hỗ trợ linh hoạt, tập trung vào những sản phẩm có tiềm năng thị trường.

Trong đó, ưu tiên hàng đầu là hỗ trợ đầu tư máy móc, thiết bị, dây chuyền chế biến sâu và hệ thống bảo quản như kho lạnh. Đây là yếu tố then chốt giúp nâng cao chất lượng, kéo dài thời gian bảo quản và gia tăng giá trị sản phẩm.

Song song với đó, hoạt động xúc tiến thương mại cần được đổi mới theo hướng chuyên nghiệp. Thay vì chỉ dừng ở các hội chợ địa phương, các chủ thể OCOP cần được hỗ trợ tham gia các triển lãm quốc tế, xây dựng nền tảng số, phát triển thương mại điện tử và đăng ký bảo hộ nhãn hiệu tại các thị trường xuất khẩu.

Chia sẻ với phóng viên Báo Công Thương, ông Nguyễn Xuân Tiến, Giám đốc Hợp tác xã nông nghiệp Đồng Tiến (xã Ia Tơi) cho rằng, đối với các sản phẩm OCOP 4 sao từ nhung hươu – nhóm sản phẩm yêu cầu tiêu chuẩn cao về an toàn thực phẩm, việc đầu tư công nghệ và chuẩn hóa quy trình sản xuất là bắt buộc. Tuy nhiên, để sản phẩm vươn xa, cần thêm các chính sách hỗ trợ ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi số trong quản lý và sản xuất.

Bên cạnh đó, hệ thống kiểm nghiệm và chứng nhận an toàn thực phẩm cần được hoàn thiện theo hướng minh bạch, uy tín, tạo thuận lợi cho các chủ thể mở rộng quy mô và tiếp cận thị trường xuất khẩu.

Qua 2 giai đoạn (2018 - 2020 và 2021 - 2025) triển khai, chương trình OCOP chủ yếu tập trung ở khía cạnh sản phẩm hàng hóa, trong khi hiện nay yếu tố dịch vụ đóng vai trò quan trọng. Đặc biệt là loại hình dịch vụ du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái gắn với bản sắc địa phương.

Vì vậy, sản phẩm OCOP không dừng lại ở “nông sản, đặc sản địa phương”, mà phải là mặt hàng đa giá trị, từ chất lượng, an toàn vệ sinh thực phẩm đến thị trường tiêu thụ. Đồng thời chủ thể OCOP cũng phải thay đổi, dịch chuyển tư duy từ sản xuất sang phát triển sản phẩm OCOP, từ số lượng sang nâng cao chất lượng, giá trị và thị trường tiêu thụ.

Ngày 14/5, Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Ngãi ban hành Kế hoạch triển khai thực hiện Chương trình mỗi xã một sản phẩm (OCOP) giai đoạn 2026-2030, định hướng đến năm 2035, với mục tiêu phấn đấu có 75 sản phẩm đạt chuẩn 4 sao. Cụ thể, về phát triển sản phẩm OCOP giai đoạn 2026-2030: duy trì các sản phẩm OCOP đã đạt từ 3 sao trở lên giai đoạn 2021-2025; phấn đấu nâng hạng khoảng 50% sản phẩm đạt 4 sao trở lên.

Phấn đấu công nhận 300 sản phẩm OCOP mới đạt từ 3 sao trở lên, trong đó có ít nhất 7 sản phẩm OCOP tiềm năng đạt chuẩn 5 sao, 50 sản phẩm đạt chuẩn 4 sao, còn lại là sản phẩm đạt chuẩn 3 sao.